اوّلى اگر چه از رنج سلوك راحت شده ، و به لذّت شهود بهرهمند گشته و عاشق و شيداى محبوب شده ولى در عين حال داراى كمال مقام جمع نيست و نتواند به ياران و لشگريان ، جمال نمايد . ( تسلّط و چيرگى بر عالم خارج از خود ندارد ) و دوّمى اگر چه داراى جمعيّت و گستردگى و تجمّل است ولى لذّت مشاهده و سرور كامل براى او نيست .
پس اين دو قسم هر كدام به وجهى ناقص هستند .
و سوّمى داراى كمال اتمّ ( تمام ) و سرور ابهى و جمال اجمل است ، چون او كمال شهود و تجمّل به ياران و لشگريان را جمع كرده است ، و خلافت كبرى و رياست عظمى ، مخصوص اوست . وقتى كه اين مطلب را دانستى پس اين آيه :
( وَ لَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَ كَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي )
« 1 » را با قول خدا
( سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ )
« 2 » مقايسه كن تا مقام محمّد صلّى اللّه عليه و آله را در عبادت و سلوك و مقام موسى را بشناسى و بدانى كه موسى عليه السّلام با قدم نفسش سلوك الى اللّه نمود نه به سبب پروردگارش و لذا مستحقّ جواب ( لنترانى ) شد ولى محمّد صلّى اللّه عليه و آله با قدرت پروردگارش سير كرد نه با سير نفسش و اين كه محمّد صلّى اللّه عليه و آله شنواى هر مسموع است در مرتبه خودش و بيناى هر چيز مرئى است تا چه رسد به نعمت مشاهدهء پروردگارش و ديدن آيات
هامش
( 1 ) اعراف آيه 142 .
( 2 ) اسراء ( 17 ) ، آيهء 1