زيرا كه عاقل در موقع تجدّد نعمت ، ضدّ آن يعنى نقمت را احتمال مىدهد ، پس از عاقبت آن نعمت مىترسد . بر خلاف جاهل كه نظرش فقط به صورت نعمت است و نمىتواند احتمال اين كه در نعمت ، نقمت مندرج باشد ، ببيند .
أَ وَ لَمْ يَهْدِ
آيا خداوند آنان را هدايت نكرد ؟
به صورت ( نهد ) هدايت كرديم نيز خوانده شده است و بنا بر قرائت ، ( يهد ) يا فاعل ضميرى است كه در مصدر ( هدى ) است .
يعنى آيا هدايت واقع نشد ، يا ضمير مستقرّ در ( يهد ) ( به مكذّبين ) در عبارت
( بِما كانُوا يَكْسِبُونَ )
بر مىگردد .
امّا اگر ( نهد ) بخوانيم فاعل آن خداست چنان كه مىفرمايد :
لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ
يعنى اگر بخواهيم قدرت ما آنان را بر وصول چيزى هدايت نكند كارى از پيش نمىبرند زيرا اين بدين معنى است كه علم آنها به قدرت ما از ملاحظهء حال گذشتگان است ( للّذين يرثون الارض ) لام براى تقويت است يا براى تضمين ( يهد ) به معنى ( يبيّن ) يعنى آيا بيان نكرد براى كسانى كه وارث زمين مىشوند ؟
مِنْ بَعْدِ أَهْلِها
بعد از اين كه ما اهل زمين را هلاك كرديم .
أَنْ لَوْ نَشاءُ
يعنى اگر بخواهيم ، و آن مفعول دوّم ( يهد ) يا فاعل است چنان كه ذكر شد .
أَصَبْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ
آنان را به كيفر گناهانشان مىرسانيم چنان كه خود حال گذشتگان را شنيده و ديدهاند .
وَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِهِمْ
عطف است بر ( أصبناهم ) يا بر