وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً
« 1 » تا از قبر طبيعت جمادى يا نفس نباتى يا نفس حيوانى كنده شود و به حيات انسانى زنده گردد ، و در زمين وجودش همه ثمرههاى الهى حاصل شود و بروز كند .
لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
شايد به ياد آريد .
وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ
اين گفته غايت ممثّل به آن ، يا براى مثل يا تمثيل است چون از آيات قبل اين گونه توهّم شده است كه بيرون آمدن گياه در هر شهر و كشورى مساوى است و مردگان نيز در كيفيّت احياء و حالت حيات مساوى هستند ، در اين آيه تفاوت سرزمينها را يادآور مىشود ، گويا كه گفته باشد مساوى نيستند ، بلكه شهر طيّب و پاكيزه گياهش به اذن پروردگارش خارج مىشود ، يعنى جميع آنچه كه ممكن است در آن برويد ، مىرويد اين معنى بر حسب محاورات عرفى از كلام فوق استنباط مىشود مخصوصا با اضافه كردن نبات به ضمير « ه » كه به سرزمين پاك بر مىگردد كه مشعر به عموم است ، و با بقيّهاى كه مىفرمايد :
وَ الَّذِي خَبُثَ
يعنى زمينهايى كه نسبت به زمينهاى پاك و صالح از جهت شورهزار بودن ناپاك است ، رويارو شده است ، مفهوم مشخّص مىگردد .
لا يَخْرُجُ
كه در آن زمين شورهزار گياهى خارج
هامش
( 1 ) آل عمران ( 3 ) آيه 186 : و از كسانى كه پيش از شما به آنان كتاب داديم و نيز از كسانى كه مشرك هستند سخنان ناروا و آزاردهنده بسيار خواهيد شنيد .