آنها و هر مرتبهاى از مراتب عالم كبير يا صغير ، جهت پائينتر نسبت به جهت بالاتر شب است و اين در عالم كبير است ، و شب طبع و نفس و جهل و شهوات و امراض و بلايا و اندوهها در عالم صغير است .
وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً
يعنى آفتاب و ماه هر دو سبب محاسبهء اوقات براى تجارتها و زراعتها و ديون و وعدههاى شماست ، و گاهى از ولايت و نبوّت و از ولىّ و نبىّ به شمس و قمر تعبير مىشود . بنابراين « حسبان » به معنى حسابكننده يا ميزان حساب مىآيد .
زيرا كه هر دو شاهد و حسابكننده بزرگ و كوچك هستند و صوفيّه از آن دو تعبير به شيخ مرشد ، و شيخ دليل مىكنند ، چون در اصطلاح آنان ، آن دو اعمّ از نبىّ و ولىّ و جانشينان آن دو مىباشند ، و نبوّت مانند ماه ، از ولايت كسب نور مىكند مانند كسب نور دليل از مرشد ، و گاهى نيز از عقل كلّى و نفس كلّى به خورشيد و ماه تعبير مىشود ، و گاهى از عقل جزئى و نفس جزئى ، يا قلب يا آدم و حوّا به خورشيد و ماه تعبير مىشود .
همهء اينها در عالم صغير است . و بنا بر جميع تقادير « حسبان » به معنى حسابكننده يا ميزان حساب است .
ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ
مراد از اين مقدّمات تصوير تدبير خداى تعالى براى معاش خلق است به نحوى كه چيزى از ما يحتاج زندگى آنها كم نمىآيد تا اينكه اين معنى برهان قاطعى