أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ
غائط جاهاى پست و گود از زمين است كه مردم براى قضاى حاجت به آن مكانها رو مىآوردند ، پس غائط كه نام محلّ است كنايه از مدفوع انسان مىباشد . و نگفت : « أو على الغائط » تا اينكه با سابقش موافقتر و مختصرتر باشد ، زيرا كسى كه بر غائط باشد « على الغائط » اصلا نمازى از او صحيح نيست و نگفت : « أو على المجىء من الغائط » زيرا اين معنى به لحاظ تأويل داخل در « على السفر » است و نگفت : « أو جئتم من الغائط » تا سابق و لا حق ، در مرفوع بودن توافق كنند و بتوان از لفظ « احد » ، بدل اشتمال را اراده كرد تا اينكه حكم بر حسب تنزيل صحيح باشد .
و نيز اشاره به اين است كه هر يك از شما درحالىكه در جماعت نمازگزاران هستيد و هرگاه يكى از شما يا از قواى شما و سربازان شما در پستى و گودال نفس افتاده باشيد مادام كه در آن گودال باقى ماندهايد حال شما حال آدم مستى است كه اصلا لايق نزديك شدن به نماز نيست .
و هرگاه از جهنّم نفس منصرف شديد ، حال شما حال جنبى است كه از شهوت فرج افاقه پيدا كرده ولى هنوز لياقت استعمال آب ولايت را پيدا نكرده است . يا به آن نمىرسد .
و اگر خواسته شود كه ظاهر تنزيل تصحيح شود « او » در اينجا به معنى « واو » قرار داده مىشود تا اينكه لازم نيايد جزء شرط قسيم آن قرار گيرد ( يكى از موارد شرط باشد ) .
أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ
كنايه از مجامعت است يعنى اگر با زنان جماع كرديد و به سبب پيروى از مقتضيات نفس با آنان آميختيد ،
فَلَمْ تَجِدُوا ماءً
و آب براى استعمال پيدا نكرديد ، يا آب پيدا كرديد ولى از استعمال آن متمكّن نبوديد ، تيمّم كنيد . يا اينكه مقصود ، عدم وجدان آب است و تعذّر استعمال آب مانند ساير مجملات قرآن ، در آيه ذكر نشده است .