فقرههاى ديگر آيه آسان مىگردد .
و جملهء شرط و جزاء معطوف است به اعتبار معنى ، زيرا كه معنى آن اين است : اى اهل ايمان اگر مست بوديد به نماز نزديك نشويد تا بدانيد چه مىگوئيد ، و اگر جنب بوديد نزديك نماز نرويد تا غسل كنيد ، و اگر مريض بوديد يعنى در وقت ارادهء نزديكى به نماز يا در وقت جنابت و ارادهء اغتسال كه از سياق عبارت ، اين معنى اخير متبادر است ، و اين تبادر دلالت بر قصد عموم از فقرههاى آيه مىكند ، چنان كه عدم تقييد به هر يك از دو معنى نيز دليل قصد عموميّت داشتن مطلب است . و اينكه مقصود اين است كه اگر مبتلا به امراض بدنى هستيد كه مانع از استعمال آب صورى يا مانع از طلب و تحصيل آن است و يا مبتلا به امراض نفسانى هستيد كه مانع از غسل كردن با آب ولايت يا مانع از طلب و تحصيل آن است در اين صورت تيمّم كنيد . يعنى در مقابل خداوند به خاك مذلّت و مسكنت ، كه آن بعد از آب ولايت پاكيزهتر از هر پاكيزهاى مىباشد روى آوريد و به خاك پاك روى زمين تيمّم كنيد و با اين عمل اثر خاك ذلّت را بر صورتهاى معنوى خود ظاهر و تضرّع و خشوع و پريشان حالى را در نزد پروردگارتان نمايان سازيد و اثر خاك زمين صورى را بر مقاديم ( پيشانيها ) بدنهايتان ( پيشانى و دست كه هر دو تحت عنوان پيشانيها كه اعضاى پيش نمايان شونده هستند ) نمودار كنيد .
أَوْ عَلى سَفَرٍ
يا اگر در سفرى هستيد كه استعمال يا تحصيل آب بر شما متعذّر باشد اعمّ از اينكه سفر شما در زمين صورى يا سفر در راههاى نفس براى خروج از ديار شرك باشد ، كه همان ديار نفس است ، زيرا شما مادام كه در راههاى نفس متحيّر هستيد يا از باب اينكه متذكّر آب ولايت نمىشويد و توانائى تحصيل آن را پيدا نمىكنيد يا اينكه هنوز لياقت اغتسال به آن را پيدا نكردهايد ، جز زيان بهرهاى نخواهيد يافت .