جمله دانستى كه اين هستى فخ « 1 » است * ذكر و فكر اختيارى دوزخ است
و ليكن بايد سالك بر آن عبور نمايد . و اينكه در آيه آمده است به بعد از خداوند و پدر و مادر به خويشاوندان نيكى كنيد ، از اين رو است كه سزاوارترين صاحبان حقّ به احسان ، خويشاوندان هستند ، چه جسمانى باشند و چه روحانى ؛ در عالم كبير باشند و يا در عالم صغير .
وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينِ
تفسير و تعميم آن دو گذشت .
وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى
يعنى نزديك نسبى ، و تأخير آن به لحاظ همسايه بودن است ، نه خويشى يا نزديكى مكانى .
وَ الْجارِ الْجُنُبِ
يعنى دور نسبى يا مكانى ، و حقّ همسايگى چنان كه در اخبار است تا چهل خانه از چهار جانب يا از هر جانب است .
وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ
مانند رفيق در تعلّم يا در حرفه يا در سفر .
وَ ابْنِ السَّبِيلِ وَ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ
و ابن السبيل ( در راهماندگان ) و بندگان و كنيزان ، و مرد و زن خدمتكار و هر كسى كه زير دست شما باشد در عالم كبير يا صغير ، پس از تعهّد حال آنان كبر نورزيد و اگر محبّت خدا را مىخواهيد به آنها توجّه و احسان بكنيد .
إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا
استيناف است در موضع تعليل و « مختال » كسى است كه از توجّه به غير سر باز زند و تكبّر بورزد و حتّى نسبت به پدر و مادر روحانى ، و تسليم كسى نمىشود حتّى به پدر و مادر روحانى ، و كسى كه از تسليم و اطاعت والدين روحانى سر باز زند او از هر چيزى جز خودش سر باز مىزند و كسى كه نسبت به والدين روحانى متواضع و مطيع باشد نسبت به غير آن دو نيز متواضع مىشود .
هامش
( 1 ) فخ : دام