آن را نازل فرموده است ولى در هنگام حكم از طرف خدا اجازه نداشته نه بدون واسطه مانند انبيا ( ع ) و نه با واسطه مانند اوصياى آنان ، اگر چه حكمش به صورت ما انزل اللّه ، در تدوين يا در نبوّتها باشد ، حكم چنين كسى غير ما انزل اللّه و حكم طاغوت است .
و آنچه كه در اخبار وارد شده است كه اين مجلس جايى است كه در آنجا نمىنشيند مگر نبىّ يا وصىّ يا شقىّ دلالت بر همين مطلب مىكند ، زيرا كسى كه بدون وصايت در آنجا بنشيند ، جلوس و حكمش نمىتواند
بِما أَنْزَلَ اللَّهُ
باشد بلكه « به غير ما انزل اللّه » و به حكم شيطان است .
و لذا شفاعت را كه با حكومت توأم است در آيات متعدّد معلّق بر اذن كرده است .
و از آنچه كه ذكر شد روشن گشت كه عدم حكم
بِما أَنْزَلَ اللَّهُ
لازم و مساوى حكم « به غير ما انزل اللّه » است نه اينكه اعم از آن باشد زيرا انسان هيچ وقت خالى از يك نوع حكومت نمىتواند باشد ، و كسى كه خالى از حكومت نباشد اگر حكم
بِما أَنْزَلَ اللَّهُ
نكند قهرا حكم به « غير ما انزل اللّه » كرده است و اين به جهت تلازمى است كه بين آن دو وجود دارد .
پس آنچه كه دربارهء تفسير آيه در اخبار به حكم به غير ما انزل اللّه وارد شده ، صحيح است . از امير المؤمنين ( ع ) روايت شده كه حكم دو حكم است ، حكم خدا و حكم جاهليّت و هر كس در حكم خدا خطا كند به حكم جاهليّت حكم خواهد كرد « 1 » .
و آن دليل بر همان چيزى است كه ما گفتيم .
[ سوره المائدة ( 5 ) : آيه 45 ]
وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَ الْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ السِّنَّ بِالسِّنِّ وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ( 45 )
هامش
( 1 ) تفسير الصافى 2 : ص 46 - تفسير البرهان 1 : ص 478 / ح 2