( حكم آن ) از مفهوم مخالف استفاده مىشود ، و به مهاجر بعد از اسلام فى سبيل اللّه به اين آيه اشاره نمود كه
وَ مَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ
.
يَجِدْ فِي الْأَرْضِ
. . . منظور از « ارض » همهء آن معانى است كه براى آن پيش از اين گفته شد .
مُراغَماً كَثِيراً
از « رغام » است و آن خاك است و به معنى محلّ رفتن و محلّ فرار است ، و مقصود از آن محلّى است از زمين كه در آنجا به تفرّج و تفريح مىپردازند به نحوى كه دماغ دشمنان به خاك ماليده شود .
وَ سَعَةً
يعنى توسعه در زمين يا در خودش ، يا در معيشتش ، يا در سير ظاهرى و باطنى ، و بيان حال مهاجر بعد از اسلام را مقدّم انداخت بر كسى كه خارج مىشود و به سوى اسلام از جهت شرافت آن ، اگر چه در رتبهء مؤخّر است . و به كسى كه به سوى اسلام خارج مىشود اشاره نمود به قول خداى تعالى :
وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ
و كسى كه از خانهاش ظاهرا و باطنا خارج شود .
مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ
در حالى كه مهاجر به سوى خدا و رسول او باشد لفظ « الى اللّه » را ذكر نمود تا اشاره به اين بكند كه كسى كه از بيت شرك خارج شود در حالى كه در طلب اسلام به سوى رسالت مىرود چنين شخصى به سوى خدا مىرود . چون منتهى به خدا مىشود ، و نيز براى اينكه رسول صلّى اللّه عليه و آله مظهر خداست ، لذا لفظ « الى » را تكرار نكرد .
ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ
و سپس مرگ چه اختيارا با جذبهء الهى و يا به اضطرار در سبيل ظاهرى و باطنى ، او را در ربايد .
فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ
يعنى شايسته نيست كه غير خدا اجر او را متكفّل شود ، و در آن بشارت تامّى براى آنان است .
وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً
پس خداوند مىبخشايد بديهايى را كه از او زائل نشده است ، و به او رحم مىكند ، به اينكه اجرش را بدون واسطه