افراد براى خدا ثابت كرده است ، و همچنين است قول خداى تعالى :
وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى
« 1 » .
و چون اقرار زبان بدون موافقت قلب دروغ بوده ، مذموم است خداى تعالى سخن كسانى را كه به اين مرتبه از علم و يقين نرسيده ، دروغ دانسته مىفرمايد :
سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ شَيْءٍ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذاقُوا بَأْسَنا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ
« 2 » .
يعنى مشركين گفتند : اگر خدا مىخواست نه ما مشرك مىشديم ، و نه پدرانمان و چيزى را بر خود حرام نمىكرديم ، اين چنين دروغ گفتند آنان كه قبل از اينها بودند ، تا اينكه عذاب ما را چشيدند ، بگو آيا شما علم و يقينى داريد كه براى ما بياوريد يا اينكه جز گمان چيزى را متابعت نمىكنيد و شما فقط تخمين مىزنيد .
مشركين خواستند با چنين استدلال ملامت را از خودشان دور كنند ، بدين ترتيب كه شرك و تحريم را بر مشيّت خدا معلّق ساختند . در گذشته دانسته شد كه وابسته بودن امور بر مشيّت موجب جبر نيست ، و اگر فعل او از چيزهاى ملامت بردار باشد ، سرزنش از فاعل را دفع نمىكند . و لذا خداوند پس از انكار آنها و ردّ آنچه را كه آنان مىگفتند ثابت نمود ، فرمود : بگو براى خداست حجّت بالغه ، پس اگر خدا مىخواست همهء شما را هدايت مىكرد .
بدان كه براى آثار سه نوع اعتبار است :
1 . اعتبار اطلاق ؛ كه به اين اعتبار نسبت دادن آثار به حقيقت مطلق
هامش
( 1 ) اين تو نبودى كه تير انداختى بلكه خداوند تير انداخت ( سوره انفال ، آيه 17 )
( 2 ) انعام : 150 .