و ارادهء لطف به عدم خصومت و قتال تعلّق مىگيرد ( حال كه اتحاد نيست لطف هم نيست ) ، و آن در مفهوم ، اعمّ از مشيّت دربارهء پيكار مىباشد ولى در واقع مستلزم آن خواهد بود .
فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ
و از آنان كسانى ايمان آوردند « فمنهم » فاء آن يا سببيّه است يا عاطفه ، كه تفضيل را بر اجمال عطف مىكند ، و مقصود ايمان عامّ است كه با بيعت عامّه حاصل مىشود .
وَ مِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا
و كسانى نيز كافر شدند ، و اگر خدا مىخواست كارزار نمىكردند . وقتى كه اختلاف و همچنين ايمان و كفر به آنها نسبت داده شد ، اين توهّم پيش آمد كه آنان فاعل افعال خود هستند بدون فاعليّت خدا و بدون ارادهء او ، پس براى رفع توهّم ، قضيّهء شرطيّه سابق را تكرار كرد ، تا تأكيدى باشد بر نسبت افعال به مشيّت خدا ، بلكه منحصر كند نسبت افعال را به او بدون اينكه غير خدا در افعال مستقلّ باشند يا مشاركت با او بكنند ، و لذا تالى را استثناء كرد به نحوى كه نسبت افعال به خداى تعالى را به طريق حصر افاده كند ، پس فرمود :
تحقيق جبر و اختيار و امر بين دو امر و تحقيق بعضى مطالب
وَ لكِنَّ اللَّهَ
و ليكن خدا ، نه غير خدا
يَفْعَلُ ما يُرِيدُ
آنچه بخواهد مىكند و اين جمله به جاى « لكن اختلفوا » است ، پس گويا كه گفته باشد و لكن اختلاف كردند . و اختلاف بين آنها نه صرفا به اختيار آنهاست و نه با شراكت آنها ، بلكه خداوند اختلاف را در مظهر آنان ايجاد كرده است .
و خداى تعالى به كبراى قياسى از شكل اوّل اشاره كرد كه صغرى آن از مقدّمات مسلّم و مشهور استنباط شده است و آن صغرى بدين نحو است كه هر چيزى از افعال عباد و صفاتشان و غير آنها از چيزهائى كه علامت امكان در آنها هست مراد خداى تعالى است ، زيرا هر كسى كه به مبدأ اوّل