تفسير :
فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ
يعنى هنگامى كه سربازان را از مواطن و جايگاههايشان بيرون كرد ، بعضى گفتهاند كه سربازان هشتاد هزار نفر بودهاند ، و بعضى هفتاد هزار ذكر كردهاند . و آنها هنگامى كه تابوت و آثار نصرت و پيروزى را ديدند به جهاد مبادرت كردند .
قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ
گفت خداوند شما را به نهر آبى آزمايش كند ، چنان كه همواره خدا دربارهء مؤمنين چنين مىكند ، و آنها را به امرى مبتلا و آزمايش مىكند تا بر ايمان پايدار شوند .
فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي
يعنى پس هر كه از آن نوشد از پيروان من نيست
وَ مَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ
طعم عامّ است ، در خوردنى و آشاميدنى استعمال مىشود ، پس هر كه آن را نياشامد
فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ
او از من است و هر كه كفى بيش گزيند از من نيست و « غرفة » با فتح غين خوانده شده ، و فرق بين آن دو اين است كه مضموم الفاء اسم مصدر است ، و مفتوح الفاء مصدر عددى است ، و اين جمله استثناء است از
فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ
و تقدم جملهاى كه بر آن عطف شده جهت اهميّت دادن به آن جمله است .
فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ
يعنى همه از آن نهر خوردند جز سيصد و سيزده مرد از مجموع هشتاد هزار ، و بين آنها كسانى بودند كه اصلا نخوردند ، و كسى كه هيچ نخورد از آن بىنياز شد ، و كسى كه يك كف خورد براى شرب همان مقدار او را كفايت كرد ، و كسى كه اكتفا به كف دست نكرد تشنگىاش غلبه پيدا كرد و لبهايش سياه شد و نتوانست راه برود . و پادشاه آنان اين مطلب را به سبب وحى و الهام و يا خبر دادن پيامبرشان فهميد ، و اين صورت دنيا بود كه براى آنها تمثّل پيدا كرد تا آنان تنبّه پيدا كنند كه حال دنيا چنين است براى كسى كه اجتناب از آن كند و يا آن را بخواهد .
فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ
يعنى كسانى كه نياشاميدند يا