افعال و صفات و ذاتش براى او فناى تام حاصل شود .
سپس با زبانى كه به خودش منسوب نيست از خداوند بقاى بعد از فنا را درخواست مىكند ، آن گونه بقايى كه پيامبران در عين كثرت ، حال حفظ وحدت داشتند .
اين مرحله ، آخرين مرتبهء سالك است و آن مرتبهء ربوبيّت بعد از عبوديّت است ، و همهء اينها با زبان حال است خواه مقرون به زبان قال هم باشد يا نباشد ، و خواه خودش احساس اين معنى را داشته باشد يا نداشته باشد .
بنابراين آيه اشاره به مراتب سير مىكند ، زيرا از قول خداى تعالى :
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ
تا
فَآمَنَّا
اشاره به سير از خلق به حقّ است . و از
فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا
تا
وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ
اشاره به سير از حقّ به حقّ است با مراتبى كه دارد ، از توحيد افعال و صفات و ذات ، و همچنين اشاره به سير در حقّ نيز هست .
از
آتِنا ما وَعَدْتَنا
تا
لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ
اشاره به سير به حقّ در خلق است .
چون آيه اشاره به مراتب انسان در كمال را دارد ، لذا بر حسب مراتب و تفاوت ظهور ربّ و تفاوت حال سالك نداى « ربنا » را تكرار كرد . و نداكننده و ندا شونده در هر مرتبه غير از نداكننده و نداشوندهاى است كه در مرحلهء سابق بوده است ، لذا از نبىّ صلّى اللّه عليه و آله وارد شده است : واى بر كسى كه آن ( كلام خدا ) را بين دو فكّش مىجود و در آنچه كه در آن است تأمّل نمىكند « 1 » .
روايت شده است : كسى كه از امرى اندوهناك است و پنج مرتبه بگويد : « ربّنا » خداوند او را از چيزى كه مىترسد نجات مىدهد . « 2 »
هامش
( 1 ) صافى : ج 1 ، ص 378 .
( 2 ) صافى : ج 1 ، ص 378 .