معطوف در قول خداى تعالى :
وَ قِيلَ لَهُمْ
مناسب باشد .
وَ قِيلَ لَهُمْ
: عطف بر « نافقوا » و داخل در صله است .
تَعالَوْا قاتِلُوا
: « قاتلوا » بدل از « تعالوا » است به نحو بدل اشتمال .
فِي سَبِيلِ اللَّهِ
: يعنى بدون در نظر گرفتن نفسهايتان و بدون حفظ نفسها و عائله خويش .
أَوِ ادْفَعُوا
: يا دفاع از خود و عيال و اموالتان ، بدون نظر به امر خدا و راه خدا بياييد و جهاد كنيد .
قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ
: مىگويند : « اگر ما مىدانستيم كه آنچه كه شما در آن هستيد جنگ و كارزار است ، از شما تبعيّت مىكرديم ، ولى كارى كه شما مىكنيد ، جنگ و قتال نيست ، زيرا قتال آن است كه در آن و لو گاهى ، احتمال غلبه باشد و مطلب چنين نيست ، زيرا در كارى كه شما مىكنيد جز مغلوبيّت و هلاكت چيزى نيست » يا اينكه لفظ « لو » براى نفى در ماضى نيست بلكه براى شرط در مستقبل است ، يعنى هرگاه علم به فنون جنگ داشتيم از شما تبعيّت مىكرديم . اين جمله را يا از باب استهزاء گفتند ، يا خواستند بدون اينكه صريحا انكار كنند فعلا آنها را از خود دفع نمايند .
هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ
: جواب سؤال مقدّر يا حال است ، و معنى آن اين است كه آنان بر دين اسلام بودند ولى با ظاهر شدن نفاقشان گويا كه بين كفر و ايمان واقع شدند و به كفر نزديكتر گرديدند .
يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ
: يعنى نه با كنايه و اشاره و نه با رفتار و حال ، بلكه با زبانشان مىگويند ، يا اينكه با زبانشان مىگويند نه با دلهايشان ، يا اينكه به زبان خودشان مىگويند نه به زبان غير خودشان .
ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ
: يعنى قول آنها كه مىگويند : اگر مىدانستيم و اطّلاع از جنگ پيدا مىكرديم ، با شما موافقت مىكرديم ، مطابق اعتقاد و دل آنها نيست ، يا اينكه نبوّت نبى صلّى اللّه عليه و آله را كه اظهار مىكنند ، در دلهايشان چنين اعتقادى ندارند .