خواه « ام » را به معناى بل به اضافه همزه ( آيا بلكه ) يا به معنى ، « بل » ( بلكه ) به تنهايى بگيريم گويا كه گفته شده است : ايمان و جهادى بر خود ثابت نكرديد ، بلكه گمان كرديد كه مؤمن هستيد و جهاد كردهايد .
أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ
: يعنى جهادى از شما هنوز ظاهر نشده است ، يا هنوز خداوند در جلوهء مظاهر خود كه عبارت است از پيامبران و جانشينانش ، از شما جهادى نديده و آگاه نشده است ! و فرق بين « لم » و « لمّا » اين است كه « لم » براى نفى ماضى است بدون التفات به استمرار نفى تا زمان حاضر ، بدون اينكه وقوع منفى را بعد از زمان حاضر متوقّع باشد ، و « لمّا » براى نفى ماضى است تا زمان حاضر و نيز توقّع و انتظار وقوع منفى بعد از زمان حاضر . و اين جمله حاليه است .
وَ يَعْلَمَ الصَّابِرِينَ
: و خدا صبركننده و استقامتورزنده بر جهاد يا امتناعكننده از آن را مىشناسد . « يعلم » با نصب خوانده شده به تقدير « ان » بعد از واو به معنى « مع » ، و به رفع خوانده شده بنابراين كه جمله حال باشد به تقدير مبتدا ، يا بنابراين كه معطوف باشد بر
لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ
و معنى آيه چنين مىشود : تا خداوند شكيبايان در راه جهاد را بداند و هنوز مجاهد بودن شما معلوم نشده است .
[ سوره آلعمران ( 3 ) : آيه 143 ]
وَ لَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ( 143 )
ترجمه :
( 3 / 143 )
شما همان كسانى هستيد كه با كمال شوق آرزوى جهاد و كشته شدن در راه دين مىكرديد پيش از آنكه براى مسلمين دستور جهاد بيايد پس چگونه امروز كه به جهاد مأمور شديد سخت از مرگ نگران
هامش
در شرح كافيه گمان كردهاند كه در قرآن اضراب جز به اين معنى نيامده است .