مديون و بدهكار است ، يا ولىّ حقّ ، بايد املاء كند .
بِالْعَدْلِ وَ اسْتَشْهِدُوا
به راستى ، و گواه گيريد . اين امر ادب ديگرى از آداب معاشرت و معامله است ، زيرا وقتى كه معامله و نسيه دادن با استشهاد همراه باشد ديگر اشتباه و اختلافى بين معاملهكنندهها رخ نمىدهد .
شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ
دو نفر شاهد مرد كه ، بايد بالغ و مسلمان و آزاد باشند . بلوغ ، از مفهوم « الرجل » استفاده مىشود ، و اسلام نيز از اضافهء رجال به ضمير مسلمين اول آيه استفاده مىشود ، و همچنين حريّت از تفسير آيه استفاده مىشود . لذا اين آيه اين چنين تفسير شده است . به تفسير امام ( ع ) نسبت داده شده است كه : هرگاه بنده متحمّل شهادت باشد ، در صورتى كه مسلمان باشد ، شهادتش مسموع « 1 » است .
فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ
يعنى اگر دو شاهد مرد نباشد ،
فَرَجُلٌ
پس يك مرد باشد
وَ امْرَأَتانِ
و دو زن كه همه شهادت دهند .
مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداءِ
يعنى از كسانى كه از آيين آنان راضى هستيد به اينكه بر كيش شما باشند و شايستگى آنان مورد تأييد و رضايت شما باشد ، به اينكه عادل و امين و مطمئن باشند ، و از بينائى و آگاهى آنان بر امور راضى باشيد يعنى از كسانى نباشند كه فريب بخورند .
أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما
علّت اعتبار دو زن بجاى يك مرد همين است كه اگر يكى فراموش كند ،
فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الْأُخْرى
ديگرى او را ياد آورى كند . چگونگى شهادت دادن مردها و زنها به تنهايى و با هم و محل شهادت و مقبول و مردود بودن آن و اعتبار عدد شهود در كتب فقهى موجود است .
وَ لا يَأْبَ الشُّهَداءُ
يعنى كسى كه اهليّت شهادت دارد بايد
هامش
( 1 ) برهان : ج 1 / ص 262 .