همچنين تاتارها پس از سلجوقيان در سال 617 از دشتهائى كه اقامتگاه آنان بود بيرون رفتند ولى استيلاى آنان پس از چهل سال انجام يافت . و نيز در مغرب مرابطان از قبيلهء لمتونه قيام كردند و بستيز با پادشاهان مغراوه دست يازيدند ولى ساليان دراز درنگ كردند و منتظر فرصت مناسب بودند تا سرانجام بر آنان استيلا يافتند .
سپس موحدان با دعوت خود بمخالفت با قبايل لمتونه خروج كردند و قريب سى سال با درنگ و حالت انتظار ستيزهجويى و نبرد پيش گرفتند تا آنكه بر مراكش پايتخت مرابطان استيلا يافتند . همچنين مرينيان از قبايل زناته بر موحدان قيام كردند و درنگ پيش گرفتند و قريب سى سال در كمين فرصت مناسب بودند تا بر فاس استيلا يافتند و آن شهر را با نواحى آن از كشور موحدان تجزيه كردند سپس مدت سى سال ديگر با آن دودمان بپيكار ادامه دادند تا آنكه مراكش پايتخت آنان را تصرف كردند ، چنان كه كليهء اين وقايع در تاريخ دولتهاى مزبور مذكور است [ 1 ] .
چنين است شيوهء دولتهاى نوبنياد با دول كهن و استقرار يافته در چگونگى كشور ستانى و انتظار كشيدن براى فرصت مناسب ، دستور خداست در ميان بندگانش و هرگز دستور خدا را تغيير نيابى .
و آنچه درين باره ياد كرديم معارض فتوحات اسلامى نيست كه چگونه بر ايران و روم در ظرف سه يا چهار سال پس از وفات پيامبر ، ص ، [ بىدرنگ و انتظار كشيدن ] [ 2 ] استيلا يافتند . بلكه بايد دانست كه اين پيشرفتهاى سريع از جملهء معجزات پيامبر ماست و سر آن جانسپارى مسلمانان در راه جهاد با دشمنانشان بود كه از روى بصيرت ايمان داشتند [ و بىدرنگ و منتظر فرصت مناسب بودن ] بآنهمه فتوحات نايل ميآمدند و از اين رو كه خدا در دلهاى دشمنان ايشان رعب و شكست مىافكند و همهء آنها از خوارق عادات [ معلوم ] [ 3 ] در موضوع درنگ و انتظار دولتهاى نوبنياد در برابر دولتهاى كهن و استقرار يافته بشمار ميرفت .
هامش
[ 1 - ) ] در ( ا ) بغلط چنين است : چنان كه كليهء اين وقايع را در تاريخ دولتهاى مزبور ياد خواهيم كرد .
[ 2 - ) ] از « ينى »
[ 3 - ) ] از ( ينى ) در ( ا ) مقرر است .