جزيره و موصل خاندان حمدان و پس از آنان بنى عقيل و در مصر و شام بنى طولون و پس از آنان بنى طغج فرمانروايى يافتند و ] [ 1 ] در نواحى دور دست ما وراء النهر و خراسان سامانيان [ 2 ] .
و در ديلم و طبرستان علويه حكومت ميكردند و اين وضع بدان منجر شد كه ديلميان بر فارس و دو عراق « عراقين » و بغداد و خلفا استيلا يافتند .
آنگاه نوبت سلجوقيان فرا رسيد و همهء اين نواحى را متصرف شدند و سپس دولت ايشان پس از رسيدن به مرحلهء عظمت تجزيه شد چنان كه در تاريخ ايشان معروفست .
همچنين چگونگى تجزيه شدن دولتها را ميتوان در دولت صنهاجهء مغرب و افريقيه در نظر گرفت كه چون در روزگار باديس بن منصور دولت او بنهايت مرحلهء عظمت رسيد عمويش حماد بر وى خروج كرد و ممالك مغرب را كه ميان كوه اوراس [ 3 ] تا تلمسان و ملويه [ 4 ] واقع بودند تجزيه كرد و به خود اختصاص داد .
و او شهر قلعه [ 5 ] را بالاى كوه كتامه [ 6 ] كه در مقابل [ 7 ] مسيله واقع است بنيان نهاد و آن را اقامت گاه خود قرار داد و بر اشير [ 8 ] واقع در كوه تيطرى [ 9 ] كه مركز آن دودمان بود استيلا يافت و كشور تازهء ديگرى از كشور خاندان باديس جدا كرد و براى خاندان باديس قيروان و نواحى اطراف آن باقى ماند و اين وضع همچنان ادامه داشت تا آنكه حكومت هر دو دودمان منقرض شد .
همچنين هنگامى كه از نفوذ دودمان موحدان كاسته شد خاندان ابو حفص در افريقيه دست بانقلاب زدند و در آن ناحيه استقلال يافتند و براى جانشينان خود در اطراف آن سرزمين كشورى تشكيل دادند . سپس هنگامى كه دولت آنان
هامش
[ 1 - ) ] قسمت داخل كروشه در چاپهاى مصر و بيروت نيست .
[ 2 - ) ] نسخهء ( ك ) : ساسانيان ( ! ) .
[ 3 - ) ]Auras[ 4 - ) ]Molouia[ 5 - ) ] قلعهء بنى حماد تقريبا در هفت فرسخى شمال شرقى المسيلة واقع بوده است ( يادداشتهاى دسلان ، ج 2 ص 118 ) .
[ 6 - ) ] دسلان كلمهء كتامة را به « كيانة » تصحيح كرده است ( همان صفحه ) .
[ 7 - ) ] دسلان جمله را چنين ترجمه كرده است : كوه كيانة كه بر مسيلة مشرف است . كلمهء جبال در ( ب ) بجاى : حيال غلط است .
[ 8 - ) ]Achir[ 9 - ) ]Titeri