در همان روزگار مردم فرماندهان سپاه را بنام امير ميخواندند و امير صفتى است مشتق از امارت . و هم مردم جاهليت پيامبر ، ص ، را امير مكه و امير حجاز خطاب ميكردند و صحابه نيز سعد بن ابى وقاص را بلقب امير المسلمين [ 1 ] ميخواندند زيرا وى امير لشكريان قادسيه بود كه قسمت معظم مسلمانان را در آن روزگار تشكيل ميدادند . از قضا يكى از صحابه عمر ، رض ، را « اى امير المؤمنين » خطاب كرد و مردم اين لقب را پسنديدند و تصويب كردند و او را بدان خواندند . گويند نخستين كسى كه عمر را بدين لقب ناميد عبد الله بن جحش بود و برخى گفتهاند عمرو بن عاص و گروهى ديگر گفتهاند مغيرة بن شعبه او را بدين لقب خوانده است ، و بقولى پيكى خبر فتح بعضى از لشكريان را آورد و همين كه داخل مدينه شد از عمر پرسيد و ميگفت : امير المؤمنين كجاست ؟ اصحاب عمر [ 2 ] كه اين تركيب را شنيدند آن را نيكو شمردند و گفتند راست گفتى بخداى نام او است ، وى براستى امير المؤمنين است . و از آن پس ويرا بدان خواندند و در ميان مردم بمنزلهء لقبى براى او تلقى گرديد و آنگاه خلفاى پس از وى اين لقب را بوراثت از وى گرفتند و آن را نشانهاى از خلافت شمردند كه هيچكس در تمام دوران دولت امويان درين لقب و نشانهء خاص با ايشان شركت نميكرد .
آنگاه شيعيان لقب امام را به على ، ع ، اختصاص دادند تا مقام امامت كه اخت و مرادف خلافت است صفت خاص او گردد و هم در مذهب ايشان كنايه از اين بود كه على براى امامت نماز از ابو بكر شايستهتر است چنان كه مذهب و بدعت ايشان بر اين جاريست . پس كلمهء امام را به على ، ع ، و كسانى كه پس از وى در مذهب آنان نامزد خلافت بودهاند اختصاص دادند و كليهء ايشان را امام ميگفتند و اين شيوه تا زمانى كه در خفا مردم را به تشيع دعوت مىكردند ادامه داشت ولى همين كه بر دولت استيلا يافتند از آن پس امام خود را به امير المؤمنين ملقب ساختند [ 3 ] ، چنان كه شيعيان بنى عباس همچنين كردند چه ايشان همچنان پيشوايان خود را تا
هامش
[ 1 - ) ] در چاپهاى ديگر حز ( پ ) : « امير المؤمنين » .
[ 2 - ) ] در همه نسخ چنين است ولى دسلان « اصحاب » يا « صحابه » مطلق آورده كه بر صحابهء حضرت رسول اطلاق مىشود و صورت مزبور صحيحتر به نظر مىرسد .
[ 3 - ) ] ولى شيعيان اثنا عشرى مشرق تنها على عليه السلام را امير المؤمنين ميخوانند و جانشينان پس از آن حضرت را « امام » ميگويند .