پاك جان سپرده باشند ببهشت رفتهاند . » و وى در اين سخن بهر دو گروه اشاره فرموده است و حديث مزبور را طبرى و جز او نقل كردهاند .
بنابر اين نبايد بهيچرو در عدالت هيچيك از صحابهء آن عصر شبهه كرد و آنان را در هيچيك از اين مسائل مورد نكوهش قرار داد ، چه ايشان همان كسانى هستند كه آنها را به خوبى شناختهايم و گفتارها و كردارهاى ايشان مورد استناد مىباشد و عدالت ايشان ثمره [ 1 ] آنها است در نزد اهل سنت ، جز اينكه معتزله به عدالت كسانى كه با على جنگيدهاند معتقد نيستند ، ولى هيچكس از پيروان حق بگفتهء آنان توجه نكرده و بر آن نمانده است و اگر بديدهء انصاف بنگريم بايد همهء مردم را در موضوع اختلافى كه دربارهء عثمان پديد آمده و هم اختلاف نظرى كه پس از وى روى داده است معذور بدانيم .
و ميفهميم آن اختلافات بمنزلهء فتنه و بليهاى بوده است كه امت بدان گرفتار شدهاند [ 2 ] در حالى كه در همان روزگار خداوند دشمنان اسلام را سركوب كرده و مسلمانان را بر كشورها و سرزمينهاى آنان مسلط ساخته بود و گروهى از تازيان بشهرها و كشورهاى مرزهاى مسلمانان چون بصره و كوفه و شام و مصر رهسپار شده و در آن شهرها اقامت گزيده بودند و بيشتر اين گروه از مردم درشتخوى و خشن بشمار ميرفتند كه اندك زمانى بصحبت پيامبر نايل آمده بودند و سيرت و آداب پيامبر در آنان تأثير نبخشيده و مايهء تهذيب اخلاق آنان نشده بود و بصفات نيك وى خو نگرفته بودند ، گذشته از اينكه هنوز خويهاى زمان جاهليت مانند درشتخويى و عصبيت و تفاخر بر يك ديگر در آنان رسوخ داشت و از آرامش وجدان كه در پرتو ايمان براى انسان حاصل مىشود بىبهره بودند و ناگاه هنگام بزرگ شدن و توسعه يافتن دولت اسلام گروه مزبور خويش را در زير فرمانروايى مهاجران و انصارى ديدند كه از قبايل قريش و كنانة و ثقيف و هذيل و مردم حجاز و يثرب ( مدينه ) بودند و از پيشقدمان نخستين [ 3 ] در ايمان آوردن باسلام بشمار ميرفتند . از اين رو
هامش
[ 1 - ) ] مفروع در چاپ ( ا ) درست نيست .
[ 2 - ) ] در چاپهاى مصر چنين است : كه خدا امت را بدان دچار ساخته است .
[ 3 - ) ] اشارهء به آيهء : وَ السّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ من الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ 9 : 100 . سورة التوبه ، آيهء 101 .
و : السّابِقُونَ السّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ 56 : 10 - 11 . سورهء الواقعه ، آيهء 10 .