ولى كليهء كسانى كه در اين وقايع شركت جستهاند معذورند . و همهء آنان بامر دين اهتمام داشتهاند و چيزى از علايق دينى را تباه نساختهاند . آنگاه پس از اين واقعه در آن انديشيده و اجتهاد كردهاند و خدا باحوال ايشان آگاه است و آن را ميداند و ما دربارهء ايشان جز گمان نيك چيزى نمىانديشيم چه از يكسو احوال خود ايشان و از سوى ديگر گفتارهاى حضرت رسول كه صادق امين است درباره آنها گواه بر مدعاى ما است .
و اما دربارهء حسين ، ع ، و اختلافى كه روى داد بايد گفت چون فسق و تبهكارى يزيد در نزد همهء مردم عصر او آشكار شد پيروان و شيعيان خاندان پيامبر در كوفه هيئتى نزد حسين فرستادند كه بسوى ايشان برود تا به فرمان وى برخيزند .
حسين ديد كه قيام بر ضد يزيد تكليف واجبى است زيرا او متجاهر بفسق است و بويژه اين امر بر كسانى كه قادر بر انجام دادن آن ميباشند لازم است و گمان كرد خود او بسبب شايستگى و داشتن شوكت و نيرومندى خانوادگى بر اين امر تواناست .
اما دربارهء شايستگى همچنانكه گمان كرد درست بود و بلكه بيش از آن هم شايستگى داشت .
ولى دربارهء شوكت اشتباه كرد [ 1 ] ، خدا او را بيامرزد ، زيرا عصيت مضر در قبيلهء قريش و عصبيت قريش در قبيلهء عبد مناف و عصبيت عبد مناف تنها در قبيلهء اميه [ 2 ] بود و اين خصوصيت را دربارهء اميه هم قريش و هم ديگر قبايل ميدانستند و آن را انكار نداشتند ولى اين موضوع در آغاز اسلام به علت متوجه شدن ذهن مردم به خوارق و مسئلهء وحى و رفت و آمد فرشتگان براى ياريگرى به اسلام از يادها رفته
هامش
[ 1 - ) ] از ابن خلدون كه قضايا را بىطرفانه مورد بحث قرار ميدهد و خود او از يكسو در همين فصل ميگويد :
همهء آنان معذورند « يعنى همهء قاتلان عثمان » و از سوى ديگر در چند سطر بعد گفتار قاضى ابو بكر بن عربى مالكى را بغلط نسبت ميدهد كه دربارهء حضرت حسين عليه السلام به ياوهسرايى پرداخته است ، شگفت است كه بزرگترين نمونهء فداكارى در راه عقيده و ايمان را بر روى تمايلات اهل سنت بدينسان بىادبانه باشتباه كارى نسبت دهد و همه چيز را از دريچهء « عصبيت » ببيند . زيرا حسين ، ع ، ميدانست كه يزيد از لحاظ شوكت و نيرومندى بر وى برترى دارد و هم آگاه بود كه در اين راه شهيد مىشود ولى وظيفهء بزرگ نبرد در راه حق و اعتلاى كلمهء اسلام او را بدين فداكارى تاريخى و حيرت بخش وادار كرد تا براى آيندگان سرمشق و نمونه باشد و مسلمانان جان سپردن را بر تبعيت از حاكميت جور و فساد و باطل ترجيح دهند . بيهوده نيست كه واقعهء جانسوز كربلا هنوز هم در ميان شيعيان على عليه السلام از بزرگترين سنن سوگوارى بشمار ميرود .
[ 2 - ) ] بنى اميه ( ك )