و امثال ايشان از مردان بزرگ عرب [ همچنين دولت عباسيان در آغاز كار بمردان عرب متكى بودند ] [ 1 ] ولى همين كه دولت بمرحلهء خودكامگى ( فرمانروايى مستبدانه ) رسيد و عرب از دست اندازى بفرمانروايى ولايات ممنوع شد وزارت باقوام غير عرب و نمكپروردگان برگزيده اختصاص يافت مانند برمكيان و خاندان سهل بن نوبخت و خاندان طاهريان و سپس [ 2 ] خاندان بويه و موالى ترك چون بغاو وصيف و اتامش [ 3 ] و باكياك [ 4 ] و ابن طولون و فرزندان ايشان و ديگر موالى غير عرب و در نتيجه دولت به كسانى كه آن را بنيان گذارى نكرده بودند تعلق گرفت و عزت و بزرگى به كسانى اختصاص يافت كه خود در راه بدست آوردن آن تلاش نكرده بودند .
دستور خداست در ميان بندگانش و خداى تعالى داناتر است .
فصل بيستم در احوال موالى و نمكپروردگان در دولتها
بايد دانست كه نمكپروردگان در دولتها از لحاظ پيوند نسبى بخدايگان ( پادشاه ) دولت به نسبت سوابق ديرين يا تازگى خدمتگزارى تفاوت دارند و علت آن اينست كه نتايج عصبيت مانند مدافعه و غلبه يافتن بوسيلهء پيوند خانوادگى و خويشاوندى حاصل مىشود زيرا در ميان اعضاى خاندان و وابستگان و نزديكان روح ياريگرى به يكديگر وجود دارد ( و بر عكس ) بيگانگان و دوران ( از لحاظ نسب ) يك ديگر را فرو مىگذارند و از هم دور و جدا هستند چنان كه در پيش ياد كرديم و يارى دادن و همدستى و آميزش از راه برگزيدن بندگان يا گرفتن هم پيمانان رفته رفته [ 5 ] جايگزين عصبيت ميگردد . زيرا موضوع نسب و خويشاوندى هر چند طبيعى است اما در حقيقت امرى خيالى و وهمى بيش نيست و معنايى كه بدان پيوند نسبى حاصل ميشد عبارت بود از معاشرت و همراهى [ 6 ] و طول ممارست و همنشينى از راه پرورش و شيرخوارگى و ديگر احوال مرگ و زندگى .
هامش
[ 1 - ) ] قسمت داخل كروشه در ( ا ) و ( پ ) نيست . ولى در « ينى » هست .
[ 2 - ) ] در « ينى » چنين است : و خاندان سهل بن نوبخت و خاندان بويه .
[ 3 - ) ] انملش ( ن . ب ) .
[ 4 - ) ] باكناك ( ن ب ) .
[ 5 - ) ] مقصود موالى و حلف است
[ 6 - ) ] در چاپهاى مصر ( مدافعه ) و در ( ينى ) ( مرافقة ) است و صورت متن از ( ينى ) است .