دولت بمثابهء سن شخصى است كه از مرحلهء نمو ( تزيد ) بسن وقوف و سپس بمرحلهء « رجوع » پيرى ميرسد و از اين رو در افواه مردم چنين مشهور است كه سن دولت صد سال مىباشد و معنى آن همانست كه ما بيان كرديم . پس در بارهء آن بايد انديشيد و از آن قانونى اقتباس كرد كه شمارهء پدران را براى شخص در ستون نسبى كه ميخواهيم آن را از براى شناختن سالهاى گذشته دريابيم تصحيح كند ، هر گاه در شمارهء آنها شك داشته باشيم و سالهاى گذشته از آغاز آنها در نزد ما معلوم باشد پس براى هر صد سال سه پشت يا سه پدر ميشماريم ، اگر بر اين قياس با پايان يافتن شمارهء ايشان سالها هم پايان يابد مسئله صحيح است و اگر يك پشت از آن كم آيد شمارهء آنها بسبب زياد شدن يكى در ستون نسب غلط است و اگر همانند و مثل آن ( نسل ) افزوده شود يكى ( از ستون نسب ) ساقط ميگردد . همچنين شمارهء سالها را اگر در دسترس باشد ، از عدد ايشان بر ميگيريم و در آن تأمل ميكنيم اغلب آن را صحيح مىيابيم ، و خدا اندازه مىكند شب و روز را [ 1 ] .
فصل پانزدهم در انتقال دولت از باديهنشينى به شهرنشينى
بايد دانست كه اين اطوار و تحولات براى دولتها طبيعى است ، زيرا امر غلبه يافتن و تسلط بر ديگران كه بوسيلهء آن كشوردارى و پادشاهى پديد ميآيد تنها در پرتو عصبيت و خصوصيات آن است چون شدت سرسختى و دلاورى و عادت به شكار ، و عصبيت اغلب حاصل نميشود مگر در حالت باديهنشينى . پس دولت در آغاز تشكيل آن به شكل باديهنشينى است . سپس هر گاه كشوردارى و سلطنت حاصل شود ، بدنبال آن آسايش و فراخى معيشت و گشايش احوال همراه خواهد بود و شهرنشينى تنها عبارت از تفنن در ناز و نعمت و استوار كردن و نيكو ساختن صنايع متداول است بشيوهها و انواع گوناگون آن ، از قبيل امور آشپزخانهها و ساختمانها و گستردنيها و ظرفها [ 2 ] و ديگر عادات و رسوم امور خانهدارى . و براى
هامش
[ 1 - ) ] وَ الله يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ 73 : 20 . سورهء 73 ، آيهء 20
[ 2 - ) ] در نسخ ( ا ) و ( ب ) و ( ك ) بجاى « الاوانى » در ( پ ) « الابنيه » است .