داراى خانوادهء اصيل و رياست باشند و ناچار بايد يكى از افراد آن خاندان رياست را بر عهده گيرد و ديگران را مسخر فرمان خود كند و اين رئيس بر همهء عصبيتهاى ديگر تسلط خواهد داشت زيرا خاندان او بر همهء آنان غلبه يافته است و هر گاه اين رياست بر او مسلم گردد ، چون خوى خود پسندى و غرور و سركشى و سرافرازى كه از سرشتهاى حيوانى است در وى وجود دارد ، بطبع از شركت دادن ديگران در امور فرمانروايى و سلطنت سرباز مىزند و خوى خدامنشى كه در طبايع بشر يافته مىشود در او پديد ميآيد و با مقتضيات سياست كشوردارى همراه مىشود كه عبارت از خودكامگى ( حكومت مطلق ) است تا مبادا در نتيجهء اختلاف فرمانروايان تباهى و فساد بسراسر اجتماع راه يابد . اگر در ميان آنان خدايانى بجز خدا بودى هر آينه تباه شدندى [ 1 ] . اينست كه در اين هنگام از عصبيتهاى ديگر براى شركت جستن در فرمانروايى ممانعت مىشود و عصبيت ايشان مغلوب ميگردد و آنچنان همه لگام زده و سركوب ميشوند كه وى هر آنچه بخواهد يكه تازى مىكند و بهيچكس اجازه نميدهد كوچكترين دخالتى در امور فرمانروايى از خويش نشان دهد و بسود و زيان آن در نگرد و آنگاه قدرت و بزرگى يكسره بوى تعلق ميگيرد و ديگران را از شركت جستن در آن كنار مىزند .
برخى اوقات ممكن است خودكامگى ( حكومت مطلق ) براى نخستين پادشاه يك دولت دست دهد و گاهى هم جز براى دومين يا سومين سلطان يك سلسله حاصل نميشود و اين بر حسب ممانعت و نيروى عصبيتهاى ديگر پديد ميآيد ، ولى بطور كلى موضوع خودكامگى در دولتها الزامى و اجتناب ناپذير است ، دستور خداست كه بحقيقت در ميان بندگانش گذشته است [ و خداى تعالى داناتر است ] [ 2 ] .
فصل يازدهم [ 3 ] در اينكه توانگرى و تجمل خواهى از امور طبيعى كشور داريست
زيرا هر گاه ملتى غلبه يابد و وسايل ناز و نعمت و ثروتى را كه در تصرف
هامش
[ 1 - ) ] لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا الله لَفَسَدَتا 21 : 22 . سورهء الانبياء آيهء 22 .
[ 2 - ) ] در « ينى » نيست .
[ 3 - ) ] در چاپ ( پ ) عنوان اين فصل و فصل دوازدهم ذيل عنوان فصل دهم آمده است و هر سه فصل مانند يك فصل تلقى شده است .