بناها و مساكن و پوشيدنىها ميپردازند چنان كه كاخها بنيان مىنهند و آبها جارى ميسازند و بوستانها ميكارند و از اوضاع و احوال اين جهان بهرهمند ميشوند و آسايش را بر سختيها ترجيح ميدهند و در وضع پوشيدنىها و خوردنىها و ظروف و گستردنيها تا سر حد امكان بظرافت كارى و زيبايى ميگرايند و بدان خو ميگيرند و آنها را براى نسلهاى آيندهء خويش به ارث ميگذارند . و اين كيفيت همچنان در ميان آنان فزونى مىيابد تا اينكه ايزد فرمان خويش را در بارهء آنان اعلام فرمايد [ و او بهترين حكم كنندگانست [ 1 ] و ايزد تعالى داناتر است ] [ 2 ] .
فصل سيزدهم در اينكه هر گاه امور طبيعى كشوردارى چون خودكامگى ( حكومت مطلق ) و ناز و نعمت و تجمل و آرامش استحكام يابد دولت به سراشيب سالخوردگى و فرتوتى روى مىآورد
و اين امر از چند وجه بيان مىشود :
نخست آنكه ، چنان كه ياد كرديم ، طبيعت كشوردارى اقتضا مىكند كه دولت بسوى خودكامگى گرايد و تا هنگامى كه بزرگى و سيادت در ميان دستهاى ( از يك قبيله ) مشترك است و همه يكسان در راه آن ميكوشند همتهاى آنان در غلبهء بر بيگانه و دفاع از مرز و بوم خويش بمنزلهء يگانه راهنماى ايشان در سربلندى و نيروى حمايت آنان خواهد بود و هدف و مقصد همه آنان عزت و ارجمندى مىباشد چنان كه مرگ را در بنيان نهادن كاخ بزرگوارى بر ايشان گوارا خواهد ساخت و جانسپارى را بر تباهى آن ترجيح خواهند داد . ليكن هر گاه يكى از آنان فرمانرواى مطلق گردد ، عصبيت ديگران را سركوب مىسازد و تمام عصبيتها را رام خود مىكند و همهء ثروتها و اموال را به خود اختصاص ميدهد . در نتيجه ديگران در امر ارجمندى و مناعت [ 3 ] زبونى و ناتوانى نشان ميدهند و نيرومندى و غلبهجويى ايشان
هامش
[ 1 - ) ] وَ هُوَ خَيْرُ الْحاكِمِينَ 7 : 87 . سورهء اعراف آيهء 87 و سورهء يونس ، آيهء 109 و سورهء يوسف ، آيهء 80 .
[ 2 - ) ] در « ينى » نيست .
[ 3 - ) ] در چاپهاى مصر و بيروت غزو و در ( ينى ) عز است و در اينجا صورت ( ينى ) ترجيح داده شد .