و فرمانروايان و پادشاهان هر گاه بر دولتى استيلا يابند و زمام امور آن را بدست گيرند ناچارند آداب و رسوم و عاداتى از روزگار پيش از فرمانروايى خويش را بپذيرند و بسيارى از آنها را اقتباس كنند و گذشته از اين عادات نسل خويش را نيز از ياد نبرند ، ازينرو در آداب و رسوم و عادات دولت آنان برخى از اختلافات با عادات نسل اول پديد ميآيد و باز وقتى پس از اين دولت دولت ديگرى روى كار آيد و عادات خود را با عادات آن دولت در آميزد باز هم برخى از اختلافات روى ميدهد كه نسبت بدولت نخستين شديدتر است ، آنگاه بتدريج اين اختلافات در دولتهاى بعدى همچنان ادامه مييابد تا سرانجام رويهمرفته بتضاد و تباين منجر مىشود . و بنابر اين تا روزگارى كه ملتها و نسلها بتوالى ايام و اعصار در كشوردارى و سلطنت تغيير مىيابند اختلافات عادات هم نيز همچنان پايدار خواهد بود و وقوع چنين كيفياتى اجتناب ناپذير بشمار خواهد رفت . و قياس و تقليد از طبيعتهاى معروف آدميست و از غلط مصون نيست و با غفلت و فراموشى انسان را از قصدش خارج و از مرامش منحرف ميسازد . و چه بسا كه شنونده بسيارى از اخبار گذشتگان را ميشنود ولى وقايعى را كه در نتيجهء دگرگون شدن احوال و انقلابات روزگار روى داده درك نميكند و در نخستين وهله مسموعات خويش را بر همان وقايع و سرگذشتهايى كه شناخته است متكى ميسازد و آنها را با مشاهدات خويش ميسنجد ، در صورتى كه ميان چنين سنجشى در تاريخ و توجه به تبدلات و تحولات آن تفاوت بسيار است و به همين سبب چنين كسى در پرتگاه غلط فرو ميافتد . و از اين قبيل اغلاط موضوعى است كه مورخان دربارهء حجاج نقل ميكنند و ميگويند پدر وى از معلمان بوده است و با اينكه تعليم درين روزگار از پيشههايى بشمار ميرود كه بكسب روزى اختصاص دارد و از مقام بزرگى خداوندان عصبيت دور است و معلم عنصرى ناتوان ، بينوا و بىاصل و نسب محسوب مىشود [ 1 ] ، باز هم بسيارى از ناتوانان كه در شمار پيشه وران و صنعتگراناند و از راه پيشه و صنعت كسب
هامش
[ 1 - ) ] اين نظريه متكى بر عادات اعراب جاهليت است كه در ميان آنان تعليم و تعلم وجود نداشت و معلم را عنصرى زبون ميدانستند ولى در ميان ايرانيان بتصديق خود ابن خلدون كه خواهد آمد آموزگارى حرفهاى شريف بوده و هم پس از اسلام بنا بحديث معروف « من علمنى حرفا فقد صيرنى عبدا » معلم مكانتى بلند داشته است .