( بايد آن مقدار از آنها ) قضاء كند تا ظنّ به فراغ از آن فوتشدهها براى او حاصل شود . و ظاهر اين فتواى مشهور ( خصوصا با در نظر گرفتن استدلال برخيشان به اينكه اكتفاء به ظنّ ، ارفاق و اجازهاى است ( به مكلّف ) و گرنه قاعده اقتضاء مىكند وجوب علم به فراغ را ) حكمى براساس قاعده است .
نظر علّامه در تذكرة پيرامون قضاء فوائت
اگر فوت شد از مكلّف نمازهاى معلومة العين ( پنجگانه ) ، لكن عدد آن ( فوتشدهها ) معلوم نيست بايد آن مقدار از آن نمازهاى ( معلومة العين ) را بخواند تا غلبه پيدا كند وفاى به عهد در گمان او ، به دليل اشتغال ذمه ( اش ) نسبت به فوتشده . پس برائت يقينيّه حاصل نمىشود مگر با خواندن آن نماز . و اگر نماز فوت شده يكى باشد ( مثلا نماز صبح باشد ) درحالىكه تعداد آن را نمىداند بايد آن نماز را مكررا بخواند تا ظنّ به وفاى به عهد پيدا كند . سپس مىفرمايد : در اين مسئله دو احتمال ديگر نيز داده مىشود .
1 - يكى از اين دو احتمال ، تحصيل علم است ( و نه ظنّ ) ، زيرا برائت حاصل نمىشود جز به سبب يقين . 2 - احتمال ديگر انجام قدر متيقّن است ، زيرا ظاهر اين است كه مسلمان نمازش را تقويت نمىكند و سپس اين دو احتمال را به شافعيّه نسبت داده است . و اين كلام ( و رأى ) عينا از نهايهء شيخ نيز حكايت شده و شهيدان در صورت امكان ، تصريح به تحصيل علم نمودهاند . و در رياض نيز تصريح كردهاند به اينكه مقتضاى اصل ، بهجا آوردن قضاء ( فوت شده ) است تا آنجا كه علم به وفا حاصل شود . اما آنچه كه دلالت مىكند بر اينكه واجب است كه از آن نماز فوت شده بسيار بخواند همان قاعدهاى است كه مىگويد : قضاء فوائت واجب است و هنگامى كه وجوب قضاء ثابت شد ، رهايى از آن براى او ممكن نيست ، جز به كثرت اتيان آن نمازها و انتهى . و دانستى كه اين مورد ( دوران ميان اقلّ و اكثر ) از موارد ( و محلهاى ) جريان اصل برائت و اخذ و ( عمل ) به اقلّ است .
شواهد شيخ بر مدّعاى فوق
1 - همانطور كه اگر شك شود در مقدار بدهى كه قضاء آن واجب است ( كه بايد اقلّ را پرداخت و در ما زاد برائت جارى نمود ) . 2 - و يا در نماز فوتشده از مكلّف ( كه آيا ) تنها نماز عصر است ( فوت شده ) و يا عصر همراه با ظهر است كه ظاهر عدم فتواى ايشان است به وجوب قضاء ظهر ( يعنى كه قضاء همان عصر كافى است ) . 3 - و اينچنين است اگر شك كند در آنچه ( از نمازهايى كه ) فوت شده از پدر و مادرش ( كه اتيان اقلّ كافى است ) . 4 - و يا اينكه در نمازى كه به سبب اجاره برعهدهء اوست ( شك نمايد ) ميان اقلّ و اكثر ( كه گفتهاند اقلّ را انجام داده و در اكثر برائت جارى كنيد ) و لذا شيخ مىگويد ما نحن فيه نيز از همين قبيل است .