فقهاء در بيشتر موارد از راه وعده ثواب ، كشف مىكنند استحباب را . فىالمثل در حديث آمده است كه :
1 - هركس محاسن خود را شانه كند فلان مقدار ثواب دارد .
2 - ثواب عقلا مستلزم امر است ، يك امر مولوى استحبابى .
حال چه اشكال دارد كه بگوئيم ما نحن فيه نيز چنين است يعنى چه اشكال دارد كه بگوئيم :
1 - ثبوت ثواب بر فلان عملى كه بلغ الينا مستلزم استحباب و امر مولوى ندبى است .
2 - عمل را به قصد امتثال اين امر ندبى انجام مىدهيم .
پس : احتياط در عبادت نيز درست مىشود .
* قبل از پرداختن به پاسخ شيخ بفرمائيد چه تفاوتى ميان طاعت حقيقيه و طاعت حكميّه وجود دارد ؟
در اطاعت حقيقيّه اگر عمل به انگيزه امر مسلّم و معلوم انجام شود ثواب دارد .
در اطاعت حكميه اگر عمل به انگيزهء احتمال امر انجام شود ، ثواب دارد .
* پاسخ شيخ به توهّم مذكور چيست ؟
اين است كه بين ما نحن فيه يعنى اخبار من بلغ با اخبار تسريح لحيه تفاوت است .
* مراد از تفاوت مزبور چيست ؟
اين است كه اخبار تسريح لحيه دلالت نمىكنند بر اينكه ثواب بر اطاعت حكميه مترتّب است و لذا اگر تسريح لحيه را به داعى احتمال امر انجام دهى ثواب دارد .
و اين دليل بر آنست كه ثواب مترتّب بر اطاعت حقيقيه است ، اطاعت حقيقيه هم مستلزم امر مولوى است و حال آنكه اخبار من بلغ دلالت مىكنند بر ترتّب ثواب بر اطاعت حكميه كه همان احتياط است .
و اين كاشف از يك امر مولوى نيست تا امتثال به قصد انجام آن درست باشد ، بلكه كاشف از يك امر ارشادى است . پس اين يك قياس مع الفارق است و درست نيست .
* حاصل توهّم و پاسخ آن را به زبان سادهتر بيان كنيد ؟
اين است كه خداى تعالى چند جور وعدهء ثواب داده است و ما مىخواهيم ببينيم اخبار من بلغ از كدام قبيل ثواب است فى المثل :
1 - يك جا وعدهء ثواب داده است به اينكه : نيّة المؤمن خير من عمله .
بدين معنا كه اگر عمل نمود 10 ثواب و اگر تنها نيت نمود 1 ثواب دارد .
2 - و يك جا وعدهء ثواب در كارهاى شخصى و خصوصى داده و فرموده : اگر كسى محاسن خود را شانه كند فلان مقدار ثواب دارد .
3 - و يا يك جا وعدهء ثواب مضاعف داده و فرموده :
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 208
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٢٠٨