صورت بالفعل حمل گردد شىء حاصل شود ، و آن علّت مادى است . و سوّم مبدأ حركت كه فاعل است . و چهارم ، چيزى كه به خاطر آن بين ماده و صورت آن جمع مىشود - و آن عبارت است از تمام . 633 و تمام اين علل صلاحيت دارند كه حدود وسطى قرار بگيرند . زيرا علّت شىءاى در شىءاى واسطهى بين آنهاست . مثلا ، هرگاه بگوييم ، زاويهى واقع در نصف دائره ، مساوى است با مجموع دو زاويهاى كه از دو خطّ و قطر حادث مىشود ، و آن دو با قائمه مساوىاند ، به طورى كه اگر دو خطّ مساوى هم باشند هريك از آنها نصف قائمه مىگردد ، و هر زاويهاى كه با دو نصف قائمه ، يا دو زاويهى مساوى با قائمه ، مساوى باشد قائمه است ، بنابراين زاويهى نصف دايره قائمه است ، در اينجا حد اوسط عبارت است از مساوى بودن با آنچه مجموع آن قائمه است ، و اين علّتى است كه به منزلهى علّت صورى قائمه است .
( 726 ) و يجب أن يسامح فى أمثال هذه الأمثلة ، و لا يقال بل إن كونها قائمة هى العلة لكونها مساوية لمعادلتين لقائمة . بل يجب ألا يراعى فى الأمثلة التحقيق . فهذا مثال وضع فيه الحد الأوسط علة صورية . و الأظهر من هذا هو البرهان على الشكل الرابع من أوقليدس .
( 726 ) و لازم است در امثال اين مثال مسامحه شود ، و اشكال نشود كه بلكه قائمه بودن آن علّت مساوى بودن آن با دو معادل با قائمه است ؛ بلكه در اينجا تحقيق مراعات نمىشود .
بنابراين اين مثالى است كه حدّ اوسط در آن علّت صورى است ؛ و از اينجا برهان بر شكل چهارم اقليدسى روشن مىشود .
( 727 ) و قد توضع العلة الفاعلة مثل قولهم فى جواب سؤال السائل : إن أهل أثينة لم حاربوا أهل بلد كذا ، فيقال لهم إنما حاربوا لأن أولئك كبسوا أهل أثينة . فقد أعطى هذا الجواب السبب الفاعل الذى هو مبدأ الحركة .
( 727 ) گاهى علّت فاعلى در جواب سؤال سائل وضع مىشود : چرا اهل آثينه با اهل فلان شهر جنگيدند ، در جواب گفته مىشود به خاطر اين آنها اهل آثينه را اذّيت كردند . در حقيقت اين جواب سبب فاعلى را كه مبدأ حركت است اعطا كرده است .
( 728 ) و قد توضع العلة التمامية فيقال إن فلانا لم يمشى فيقال لكى يصح . فكأنه
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 444
مساهمون: أبو علي سينا
ص٤٤٤