طلب لم يمشى ؟ و ذلك من الغاية ؛ و الشدة فى جواب طلب لم حمّ فلان ؟ و ذلك من المبدأ الفاعل ؛ و تضاد الأركان فى جواب طلب لم يموت الحيوان ؟ و ذلك بالمبدأ العنصرى ؛ و قيام خط على خط فى جواب طلب كون زاوية كذا قائمة ، و ذلك بالمبدأ الصورى .
فصل پنجم در تفصيل دخول اصناف علل در حدود و براهين تا اينكه از اين طريق بر مشاركت بين حدّ و برهان وقوف حاصل شود
634 ( 731 ) واجب است دانسته شود كه بعضى از علل ، بعيد هستند مثل : جلوگيرى از سوء هضم در جواب اينكه چرا فلانى قدم مىزند ؟ و اين از غايت است ؛ و انسداد روده در جواب اينكه چرا فلانى تب دارد ؟ و اين از مبدأ فاعلى است ؛ و تضاد اركان در جواب اينكه چرا حيوان مىميرد ؟ و اين مبدأ عنصرى 635 است ؛ و قيام خطى بر خطى در جواب اينكه چرا فلان زاويه قائمه است ، و اين مبدأ صورى است .
( 732 ) و منها قريبة مثل توقّى احتقان الخلط و استيلاء البرد فى الجواب بغاية المشى ، و العفونة فى الجواب بمبدأ الحمّى الفاعلى ، و استيلاء اليابس على الرطب فى الأخلاظ فى الجواب بالمبدأ العنصرى للموت ، و القيام على خط عن زاويتين متساويتين فى الجواب الصورى لكون زاوية كذا قائمة .
( 732 ) و بعضى از علل ، قريب هستند مثل : جلوگيرى از احتقان خلط و استيلاى سردى در جواب غايت قدم زدن ؛ و عفونت در جواب مبدأ فاعلى تب ؛ و استيلاى يبوست بر رطوبت در اخلاط ، در جواب مبدأ عنصرى مرگ ؛ قيام خطى به صورت دو زاويهى مساوى در جواب صورى قائمه بودن فلان زاويه .
( 733 ) و من العلل ما هو بالذات و منها ما هو بالعرض . أما الذى بالذات فكا لثقل لانهدام الحائط و هو من باب المبدأ الفاعلى ، و كالصّقالة لعكس الشّبح ، و هو من باب المبدأ العنصرى ، و مثل كون الزاويتين متساويتين فى الجنبين مبدأ لإثبات كون الخط عمودا ، و هو ن باب المبدأ الصورى ، و كالصحة لإثبات أنه يمشى بعد الطعام ، و هو من باب المبدأ التمامى .