شىء كما أوضحنا فى الفن المتقدم : لأنه ليس يوضع فى القسمة وجود شىء ، بل إنما يفصّل فقط فيقال : إما أن يكون كذا و إما أن يكون كذا ؛ و لا يلزم من ذلك أن يوضع أحد الأقسام بالضرورة ، إلا أن يصادر عليه و يوضع مسلّما كأن لم يكن قياس . و هذا يشبه الاستقراء الدائر من وجه . و ذلك لأنه إذا كان مشكلا عندنا هل كل ج ب فأوضح موضّح أن ذلك كذلك لأن كل ج ا ، كل ا ب ، ثم أخذ يبيّن أن كل ا ب بأن ينظر فيقول : لأن د ب ، ب ، ز ب ، و هى الجزئيات التى فى رتبة ج ، ثم يقول فكل ا ب . فيقول القائل - إذا أراد ألا يقبل إلا الضرورى - إن ما تحت ا ليس د ، ه ، ز فقط بل ، ج أيضا ؛ فإن سلمت أن د ، ه ، ز مما هو ا [ هو ] ب ، لم يلزم أن يكون كل ا ب : فعسى ما لم يشاهد أو لم يعدّ خلاف ما شوهد وعد ؛ فعسى إنما الذى هو ب بعض الألف - و هو د ، ه ، ز و أن ج الذى تنازعنا فيه مخالف . و إن أخذت فى الاستقراء أن ج أيضا هو ب حتى لم يبق جزئى ل أ إلا و قد حمل عليه ب ، فقد صادرت على المطلوب و أخذت أن ج ب فى بيان أن ا ب لبيان أن ج ب : و هذا محال .
( 663 ) گفته شده است كه همچنين از طريق تقسيم ثابت نمىشود كه « الف » حد « ج » است . 579 بلكه همانطور كه در فن گذشته 580 توضيح داديم اصولا از طريق تقسيم بر هيچ چيزى نمىتوان قياس تشكيل داد : زيرا وجود چيزى از طريق تقسيم وضع نمىشود ، بلكه فقط تفصيل داده مىشود ؛ و مثلا گفته مىشود : يا فلان جور است يا به همان جور ؛ و از اين قسمت وضع يكى از اقسام ضرورتا لازم نمىآيد ، مگر اينكه مصادره به مطلوب شود و وجود آن قسم مسلّم فرض شود ، گويى اينكه اصلا قياسى وجود ندارد . و اين امر يك وجه شباهتى با استقراء دورى دارد . 581 و اين بدين خاطر است كه هرگاه مشكل ما اين باشد كه آيا هر « ج » ، « ب » است ، و كسى اين مطلب را توضيح دهد كه چنين است ، زيرا هر « ج » ، « الف » و هر « الف » ، « ب » است . سپس اين شخص براى بيان اينكه هر « الف » « ب » است چنين بگويد كه : چون « د » ، « ب » است و « ه » ، « ب » است و « ز » « ب » است و اينها جزئياتى هستند كه در رتبهى « ج » قرار دارند ، سپس بگويد پس هر « الف » ، « ب » است . در اين حال ممكن است كسى - اگر اراده كند كه جز امر ضرورى را نپذيرد - بگويد كه آنچه تحت « الف » قرار دارد فقط عبارت از « د » « ه » و « ز » نيست ، بلكه « ج » هم تحت « الف » قرار دارد ؛ و اگر بپذيريم كه « د » « ه » و « ز » كه تحت « الف » قرار مىگيرند « ب » هستند ، از اينجا لازم نمىآيد كه هر « الف » ، « ب » باشد :
زيرا چهبسا آنچه مشاهده نشده و محسوب نگشته خلاف آن چيزى باشد كه مشاهده شده و به حساب آمده است ، 582 و چهبسا آنچه كه « ب » است بعض « الف » باشد - كه عبارت است از « د » ، « ه » و « ز » ؛ و « ج » ، كه متنازع فيه است ، مخالف باشد . و اگر در استقراء چنين اخذ كردى
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 409
مساهمون: أبو علي سينا
ص٤٠٩