أشبعنا القول فيه .
( 303 ) امّا اگر دو علم مورد بحث به طريق ديگرى در موضوع اشتراك داشته باشند ، ممكن است در اين قياس مشترك باشند : زيرا هرگاه حد اوسط جنس حد اصغر يا فصل مقوّم اصغر يا چيزى از مقوّمات اصغر باشد ، و حد اكبر عارض اين جنس يا آن مقوّم باشد - و اين صورت مأخذ اول از مأخذ برهانيات است - يا حد اوسط عارض ذاتى اصغر باشد و اكبر عارض ذاتى ديگر ، يا جنس عارض يا فصل عارض يا امرى مقوم عارض باشد - و اين صورت مأخذ دوّم برهانيات است - و غير از اين دو قسم ، مأخذ ديگرى براى برهان نداريم چنانكه قبلا توضيح دادهايم ، در هر صورت ما در هر دو علم به يك نظر واحد خواهيم نگريست . و اگر چنين نباشد قياس مشترك بين دو علم قياس برهانى نخواهد بود : بلكه چهبسا نسبت به يكى از دو علم قياس برهانى باشد ؛ و نسبت به علم ديگر غير برهانى باشد ، يا نسبت به هر دو علم غير برهانى باشد :
زيرا قبلا بيان كرديم كه برهان امكان ندارد جز از طريق دو مأخذ مذكور حاصل شود و سخن را در اين باب به طور كامل ادا كرديم .
( 304 ) ثم من المحال أن يتفق فى أحد المأخذين علمان متباينا الموضوع أو متباينا نحو النظر فى الموضوع . و لهذا السبب ليس للمهندس أن يبين هل الأضداد بها علم واحد أولا : فإن الأضداد ليست من جملة موضوعات علمه و لا من العوارض الذاتية له أو لجنسه .
( 304 ) محال است كه دو علمى كه از نظر موضوع متباين هستند يا حيثيت نظر در آن دو علم متبايناند در يكى از دو مأخذ مذكور اتفاق داشته باشند . و به همين دليل مثلا شخص هندسى نمىتواند اين مسئله را مطرح كند كه آيا دربارهى اضداد ، علم واحدى وجود دارد يا نه ؟ زيرا اضداد نه از جملهى موضوعات علم هندسه است و نه از عوارض ذاتى يا جنس موضوع هندسه است .
( 305 ) و إذا كان الأمر على ما حققناه فيجب أن نعلم أنه إنما ينقل البرهان من علم أعلى إلى علم تحته كالبراهين الهندسية تستعمل فى المناظر ، و العددية تستعمل فى التأليف .
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 221
مساهمون: أبو علي سينا
ص٢٢١