- لا به شرط وضع أو حمل - مثل قولنا إن القمر ينكسف بالضرورة - أى وقت ما ، و بعض الشجر ينتشر ورقه بالضرورة و يورق فى الربيع بالضرورة . و قوم حسبوا أن هذا القسم هو الذى قبله : لأن القمر ينكسف بالضرورة مادام منكسفا ، و ليس كذلك : بل هذا قسم على حدة و ان كان يصح عليه شرط ذلك القسم كما يصح فى سائر الأقسام السالفة ، و ذلك لأن هذا القسم له وقت ضرورى لا يمكن ألا يكون فيه . و القسم الذى قبله ليس له وقت ضرورى ؛ بل ضرورته اشتراط وجود نفسه ، و اشتراط وجود نفسه صالح فى كل وقت . و هذا القسم فى وقته ضرورى الوجود - لا لأنه موجود و به شرط وجوده فقط ، بل على الاطلاق . و هو فى ذلك الوقت لا يمكن ألا يكون . و ليس انكساف القمر وقت انكسافه كقعود زيد وقت قعوده .
و لا نحتاج إلى أن نطول الكلام فى هذا فإن المقدار الذى قلناه واضح .
( 166 ) « ضرورى » يا بهحسب وجود مطلق بدون شرط گفته مىشود و چنين چيزى البته ممكن نيست كه در وقتى از اوقات معدوم فرض شود ، 161 و يا بهحسب عدم مطلق گفته مىشود و آن چيزى است كه البته ممكن نيست در وقتى از اوقات موجود فرض شود ، 162 ، و يا بهحسب وجود محمول يا عدم وجود محمول گفته مىشود كه سلب آن است ، 163 و اين شق اخير بر پنج نوع است : يا سلب و ايجاب دائمى و زوالناپذير است : مثل خداوند واحد است ، و خداوند جسم نيست . 164 يا سلب و ايجاب بطور مطلق دائمى نيست ، بلكه مادام كه ذات موضوع موجود است دائمى است ، مانند : هر انسان ضرورتا حيوان است ، يعنى مادام كه ذات هر انسان و ذات هر موصوف كه انسان است - كه موضوع قضيه است - موجود است ، به حيوانيت وصف مىشود ، نه بهطور دائم ، 165 زيرا هر انسانى فساد مىپذيرد و اتصاف دائمى او به حيوانيت از بين مىرود . يا نه به اين صورت كه مادام ذات موضوع موجود است ، بلكه تا زمانى كه ذات موضوع متصف به معنائى است كه به همراه ذات موضوع ، موضوع قرار داده شده است . 166 مثل : هر سفيد ضرورتا داراى رنگ مفرّق چشم است ، اما نه به صورت دائمى كه زوالناپذير باشد ، نيز نه تا زمانى كه ذات موصوف به سفيدى موجود باشد - زيرا از بعضى از ذوات موصوف به سفيدى ، اين صفت و لازمه آنكه داراى رنگ مفرق چشم بودن است زايل مىشود در حالىكه خود ذات موجود است - بلكه تا زمانى كه ذات به سفيدى متصّف است ، چه در اين صورت ذات به اين صفت كه داراى رنگ مفرّق چشم است متصف است . يا ضرورت موجود در قضيه ، با شرط وجود محمول حاصل است . 167 و اين نوع ضرورت به هر وجودى و بر هريك از ضرورتهاى ذكر شده و آنچه در آينده ذكر مىشود قابل اطلاق است . زيرا هر موجودى خواه وجود آن ضرورى باشد يا غير ضرورى باشد ، تا زمانى كه موجود است ، ممكن
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 135
مساهمون: أبو علي سينا
ص١٣٥