كه هم درين صحيح آورده آن تعقيد منحلّ مىشود ، بخلاف مسلم كه وى ألفاظ را بنوعى سوق نموده و از رجالى آورده كه أصلا در نسخ آن تحريفى واقع نيست . و مسلم را وراء اين « صحيح » مؤلّفات ديگر هم هست بسيار مفيد ، از آن جمله : كتاب المسند الكبير على الرّجال . و كتاب الأسماء و الكنى . و كتاب العلل . و كتاب الوجدان ( الوحدان . ظ ) . و كتاب حديث عمرو بن شعيب . و كتاب مشايخ مالك . و كتاب مشايخ الثّورى . و كتاب أوهام المحدّثين . و كتاب الطّبقات . أبو حاتم رازى كه از أجلّهء محدّثينست مسلم را بخواب ديد و از حال او پرسيد ، مسلم گفت كه بر من حق تعالى جنّت را مباح گردانيده است هر جا كه مىخواهم مىباشم . و أبو على زاغونى را بعد از وفاتش شخصى ثقه بخواب ديد و پرسيد كه : بكدام چيز نجات يافتى ؟
گفت بسبب اين جزئى كه در دست منست ، و آن جزئى بوده از « صحيح مسلم » تولد مسلم در سال دو صد و دو بوده و بعضى گفتهاند كه در سنهء چهار و بعضى گفتهاند كه در شش و ابن الاثير در مقدّمهء « جامع الأصول » همين را اختيار نموده ، و اللَّه اعلم
وفات مسلم بسبب اكثار در خوردن خرما !
وفات او بالاجماع : شام يكشنبه ، و دفن او در روز دوشنبه بست و پنجم رجب سال دو صد و شصت و يك ، و سبب وفات او نيز غرابتى دارد ، گويند : در مجلس مذاكره حديث ، او را از حديثى پرسيدند او آن حديث را نشناخت به منزل خود آمد و يك سبد خرما نزد او گذاشتند در كتابهاى خود آن حديث را تجسّس مىكرد و يكان يكان خرما بطريق تنقّل از سبد برميداشت و مىخورد تا آنكه حديث يافته شد و خرما تمام گشت در غمره فكرهء علميه او را شعورى نماند و اين كثرت أكل سبب موت او شد . حافظ عبد الرحمن ابن على الدبيع يمنى شافعى گفته است : تنازع قوم في البخارى و مسلم لدىّ و قالوا :
أىّ ذين يقدّم ؟ فقلت : لقد فاق البخاريّ صحّة * كما فاق في حسن الصّناعة مسلم ] .
و مولوى صديق حسن خان معاصر در « إتحاف النّبلا » گفته : [ أبو الحسين مسلم بن الحجّاج القشيرى ابن ورد بن كرشاد النيسابوريّ صاحب « الجامع الصّحيح » يكى از أئمّهء حفّاظ و أعلام محدّثينست ، در طلب علم رحلت بسوى حجاز و شام و