خان « 1 » قونسل بصره و مرآت الدوله رئيس تذكره بودند . مؤتمن السلطنه عليل است ، پيرمرد است . از علت مزاج و هواى اينجا و عدمپيشرفت كار خود شكوه داشت .
مىگفت از عهدهء من اين كار خارج [ است ] . دولت ايران هم ابدا همراهى با پيشنهادهاى ما نمىكند ، پول نمىدهند . درحالىكه ايران اگر مخارج مخفى بنمايد به توسط علماى شيعه كه مرجع تقليد هستند بسى كارها مىتواند صورت بدهد كه انگليسها مجبور از تمكين شده ، آنچه براى ايران ما بخواهيم بدهند و اطاعت كنند . اما دولت يك شاهى براى اين قبيل مصارف نمىدهد ، حتى آنچه هم مىدهد كفايت خرج مأمورين را نمىكند .
لغو كاپيتولاسيون
يك معاهده بسته است كه كاپيتولاسيون اتباع عراق عرب را در ايران و اتباع ايران را در بينالنهرين لغو نموده ، ديگرى احدى از اتباع ايران براى گرفتن تذكره و عرض و داد اينجا نمىآيند . اين لغو قضاوت درحالىكه دويستهزار ايرانى در عراق عرب است و پنجاهنفر عرب در ايران نيست مشابهت و تناسب باهم ندارد و انگليسها خيلى از اين معاهده خشنود [ نيستند ] و تا ما حرف مىزنيم مىگويند مخالف عهدنامهء جديد است .
ايرانى هم به ميل و رضاى خود ابدا حاضر نيست پول داده تذكره بگيرد ، وانگهى تذكره را در مقابل قضاوت ما ، حفظ ما ، مىداد . امروز كه همه با ادارات خود بينالنهرين است چه حاجت به گرفتن آن دارد .
همسفرى با موثق الدوله
صحبت از طريق حركت مهذب الدوله شد . جمعا گفتند راه حلب و شام باز و نزديك و بسيار كمخرجتر است . شاهزاده وزير دربار و سردار اشجع بختيارى هم از آن راه براى معالجه به فرنگستان مىروند ، شما هم انسب و اصلح است به معيت آنها برويد . هواى دريا گرم و بدوراه بسيار دورودراز است . زنوبچه همراه داريد دچار هزار قسم حوادث و صدمات مىشويد ( شاهزاده وزير دربار به معالجهء چشم خود پاريس مىرود .
يك چشمش نابينا ديگرى هم نزديك است معيوب شود . سردار اشجع براى معالجهء قلب خود مىرود . هردو طبيب ايرانى هم همراه دارند . اما از آن طبيبها كه به همان اسم دكتر و مسافرت با آقايان به اروپا قناعت دارند . )
هامش
( 1 ) - جلال الدين كيهان ( ا . ا . )