چنان كه مىگويند : اين را با چشم ديدم و با گوش شنيدم و با قلب ادراك كردم .
وَ إِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ
« 1 » سؤال 85 : چگونه خداوند انسان را به چيزى كه فقط در ذهن خود خطور داده و به مرحلهء عمل نرسانده محاسبه و مؤاخذه مىكند درحالىكه انسان نمىتواند از آن خطور ذهنى پرهيز كند و از سوى ديگر طبق حديث مشهور خاطرات قلبى و ذهنى مورد مؤاخذه و محاسبه نيستند ؟
جواب : برخى گفتهاند : مراد هم عمل خارجى و هم خاطرات ذهنى است ولى اين آيه با آيه
لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها
« 2 » نسخ شده است .
جواب دوّم : نسخ هميشه در اوامر يا نواهى است نه اخبار . پس مراد آن خاطرات ذهنى است كه انسان مىتواند از آنها پرهيز كند كه عبارت از عزم قاطع و اعتقاد جازم است نه فقط حديث نفس و وسوسه و چون محاسبه را ذكر كرد و نامى از كيفر نبرد معلوم مىشود كه روز قيامت به بندگان خبر مىدهد كه شما چنين چيزى را آشكار ساخته و چنين خاطرهء ذهنى را هم داشتهايد تا بدانند كه خداوند احاطهء علمى به همه چيز داشته است و آنگاه هر چه را كه بخواهد از روى تفضّل مىبخشد و هركس را كه بخواهد از روى عدل عقاب مىكند .
آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ كُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ
« 3 »
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيهء 284 : و اگر در جان خود چيزى را پنهان كنيد و يا آشكار كنيد خداوند شما را با آن محاسبه مىفرمايد .
( 2 ) . سورهء بقره ، آيهء 286 : خداوند هر كسى را به اندازهء وسعش تكليف مىكند نه بيشتر .
( 3 ) . سورهء بقره ، آيهء 285 : پيامبر به آن چه كه از سوى خدايش بر او نازل شده است ايمان آورد . و مؤمنان