و سپس تمام رمى را بجاى آورد گناهى نخواهد بود . پس چه لزومى به ذكر آن بود ؟
جواب : دو گروه از مردم در عصر جاهليت بودند كه يكى از آنها متعجل را گناهكار دانسته و گروه دوّم متأخر را . خداوند خبر داده است كه از هر دو متعجل و متأخر گناه برداشته شده است .
جواب دوّم : معنا آن است كه خداوند گرچه دوست مىدارد كه مردم آنچه را كه مجاز به ترك آن هستند نظير آنچه كه واجب است انجام بدهند ولى به متأخر اجازهء ترك آن را داده است .
جواب سوّم : گناه نداشتن متعجل و متأخر مشروط به داشتن تقوى است نه اينكه متوقف بر رخصت و عزيمت در رمى باشد . البتّه برخى گفتهاند :
مراد تقواى از معاصى در ايام حج است و برخى گفتهاند پس از حج در بقيه عمر به انجام توبه و انابه و وفاى به عهد الهى در عرفه و غير عرفه است و اما مشكل در اين آيه كلمه يومين است . چرا كه ترخيص تعجيل فقط در روز دوّم از ايام التشريق است . پس چگونه با كلمه يومين ارادهء روز دوّم را فرموده است . « 1 »
وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ
« 2 » سؤال 52 : چگونه خداوند برگشت كارها را به خود نسبت مىدهد درحالىكه كارها به غير خدا و صاحبانش برمىگردد چنان كه مىگويند : « رجع الى فلان عبده و منصبه » « 3 » جواب : اين آيه خطاب به كسانى است كه غير خدا را مىپرستند و افعال
هامش
( 1 ) . مؤلف خود به اين اشكال پاسخى نداده است .
( 2 ) . سورهء بقره ، آيهء 210 : و بازگشت امور به سوى خداوند است .
( 3 ) . به فلانى غلام و مقامش برگشت .