جواب : منظور اين است كه تنها به يكمرتبه ذكر گفتن اكتفا نشود بلكه ذكر بايد مكرّر و مرتب و پشت سر هم گفته شود . علاوه بر اين ، تكرار آن قبل از كلمه
« كَما هَداكُمْ »
فائده ديگرى دارد و آن اينكه مىخواهد بفهماند كه همانطوركه خداوند شما را بهوسيله هدايت كردن يادآورى كرده شما نيز او را به احديت ياد كنيد .
جواب دوّم : مراد از ذكر اوّل جمع بين صلاتين در مزدلفه و ذكر دوّم دعاى بعد از فجر است بنابراين تكرار نشده است .
فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ . . .
ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ
« 1 » سؤال 50 : مراد از افاضه در آيهء دوم قطعا افاضه از عرفات است ولى بعد از آمدن از مزدلفه و دو گونه ذكر كه بيان شد چگونه از عرفات افاضه صورت مىگيرد ؟
جواب : در اين آيه تقديم و تأخيرى صورت گرفته است . اصل آن چنين بوده است كه : ( ثمّ أفيضوا من حيث أفاض النّاس فإذا أفضتم من عرفات فاذكروا اللّه عند المشعر ) « 2 »
فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ وَ مَنْ تَأَخَّرَ فَلا إِثْمَ عَلَيْهِ لِمَنِ اتَّقى
« 3 » سؤال 51 : واضح است كه كسى كه عجله دارد مقدارى از رمى را ترك مىكند . پس اگر بر او گناهى نباشد قطعا بر كسى كه تأخير از موقع خود كرده
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيهء 198 : وقتى كه از عرفات افاضه نموديد . . . . پس از جايى كه مردم افاضه مىكنند شما نيز افاضه كنيد .
( 2 ) . سورهء بقره ، آيهء 196 : پس از هرجا كه مردم افاضه مىكنند افاضه كنيد . پس وقتى كه از عرفات افاضه كرديد در مشعر الحرام خدا را ياد كنيد .
( 3 ) . سورهء بقره ، آيهء 203 : پس كسى كه در دو روز عجله كند گناهى نكرده است و كسى كه تأخير كند گناهى بر او نيست اگر تقوا داشته باشد .