جواب دوّم : مراد ظالمى است كه در قضاى ازلى الهى چنين مقرر شده كه بر حالت ظلم بميرد پس خداوند او را بر ضلالت باقى مىدارد تا موجب خذلان او گردد چنان كه اهل ايمان را با قول ثابت يعنى كلمه توحيد ثابت مىكند .
جواب سوّم : مراد آن است كه : مشركان روز قيامت راه بهشت را گم مىكنند .
وَ جَعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ
« 1 » سؤال 495 : با توجه به اينكه غرض و هدف مشركان در اتخاذ انداد يعنى بتها ضلال و اضلال نيست بلكه آنها بتها را مىپرستند تا آنها را به خدا نزديك كند ، چنان كه از قول آنها حكايت مىكند كه مىگويند :
ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى
« 2 » پس چگونه هدف آنها را گمراهى مىنامند ؟
جواب : در سوره يونس گفتيم كه اين لام عاقبت و ضرورت است نه لام غرض مثل آيه
فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً
« 3 » و قول شاعر مىگويد : لدوا للموت و ابنوا للخراب « 4 » و قول شاعر مىگويد :
فللموت تغذوا الوالدات سخالها * كما لخراب الدّهر تبنى المساكن
« 5 » معناى اين آيه آن است كه چون اتخاذ انداد و شركاء منجرّ به ضلال و اضلال آنها شده است گويا آنها براى اين اتخاذ انداد كرده بودند مانند از آب گرفتن موسى عليه السّلام در آيه شريفه براى عداوت فرعونيان و ولادت و بناء
هامش
( 1 ) . سوره ابراهيم ، آيهء 30 : و براى خدا همتايانى قرار دادند تا مردم را از راه او گمراه سازند .
( 2 ) . سوره زمر ، آيهء 3 : اينان را ازآنرو مىپرستيم تا وسيله نزديكى ما به خداى يكتا شوند .
( 3 ) . سوره قصص ، آيهء 8 : خاندان فرعون يافتندش تا دشمنشان و سبب اندوهشان گردد .
( 4 ) . بزاييد براى مردن و بسازيد براى خراب شدن .
( 5 ) . مادران فرزندان خود را براى گرد تغذيه مىكنند چنان كه خانهها براى ويران شدن ساخته مىشوند .