قرآن هم آمده است :
حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ
« 1 » جواب دوّم : آنان به گمان كاذب پيامبران را مخاطب قرار مىدادند و خيال مىكردند كه از ابتدا كافر بوده و سپس به دين الهى رو آوردهاند و لذا درخواست مىكردند كه دوباره به آئين كفر برگرديد .
جواب سوّم : آنها پيامبران و پيروان آنها را مورد خطاب قرار مىدارند ولى به خاطر غلبه همه را به اسم پيامبرشان نام مىبردند و نظير اين در سورهء اعراف كه مىفرمايد :
أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا
« 2 » و در سوره يوسف عليه السّلام كه مىفرمايد :
إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ
« 3 » كه گذشت .
وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ
« 4 » سؤال 491 : اين سؤال با پاسخى كه مىگويند
لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَيْناكُمْ
« 5 » چگونه مطابقت دارد ؟
جواب : ضعفاء به توبيخ و سرزنش مستكبران مىپردازند كه چرا آنها را بر پيروى از خويش دعوت كردند آنها نيز گناه را متوجه خدا كرده و مىگويند : « اگر ما را هدايت كرده بود ما نيز شما را هدايت مىكرديم » چنان كه مىگويند
لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا وَ لا آباؤُنا
« 6 » و يا مىگويند : لو شاء اللّه ما
هامش
( 1 ) . سوره يس ، آيهء 39 : تا همانند شاخه خشك خرما باريك شود .
( 2 ) . سوره اعراف ، آيهء 88 : يا بازگرديد در آئين ما .
( 3 ) . سوره يوسف ، آيهء 37 : من ترك كردم آئين قومى كه ايمان نياوردند .
( 4 ) . سوره ابراهيم ، آيهء 21 : و همگى در پيشگاه خدا حاضر آيند ناتوانان به آنان كه گردنكشى مىكردند گويند ما پيرو شما بوديم آيا اكنون مىتوانيد اندكى از عذاب خدا را از ما دفع كنيد ؟
( 5 ) . سوره ابراهيم ، آيهء 21 : اگر خدا ما را هدايت كرده بود شما را هدايت مىكرديم .
( 6 ) . سوره انعام ، آيهء 148 : اگر خدا نمىخواست ما و پدرانمان مشرك نبوديم .