عبدنا من دونه من شيء اين سخن را در آخرت مىگويند چنان كه در دنيا نيز گفتهاند ، چنان كه خداوند از منافقان نقل مىكند كه :
يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ
« 1 » برخى گفتهاند : معناى جواب آنان اين است كه : اگر خداوند ما را در آخرت به راه نجات از عذاب راهنمائى مىكرد ما نيز شما را به آن راه راهنمائى مىكرديم . يعنى همانطوركه در دنيا شما را به راه هلاك كشانديم در آخرت به راه نجات هدايت مىكرديم .
سؤال 492 : جمله
سَواءٌ عَلَيْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا
« 2 » چگونه به جملات قبل در اين آيه مرتبط مىشود ؟
جواب : از آن جهت كه ضعفا به سرزنش مستكبران پرداخته و نوعى جزع و آه و ناله و اضطراب از ترس عذاب اليم الهى نمودند ، رؤساى آنان مىگويند :
سَواءٌ عَلَيْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِيصٍ
« 3 » منظور آنها خودشان و آن مستضعفان هستند چرا كه هر دو گروه در عذاب مشترك هستند چنان كه در گمراهى دنيا متحد بودند . پس گويا به آنان چنين مىگويند : اين چه جزع و سرزنشى است ؟ هيچ فايدهاى ندارد . چنان كه در صبر و بردبارى نيز فائدهاى نيست ، چون عذاب الهى بالاتر از اين حرفهاست .
وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ
« 4 » سؤال 493 : با اينكه هنوز شيطان در اين مورد سخن نگفته و در قيامت
هامش
( 1 ) . سوره نحل ، آيهء 35 : و اگر خدا نمىخواست ما جز او را نمىپرستيديم .
( 2 ) . سوره مجادله ، آيهء 18 : روزى كه خدا آنها را مبعوث مىكند پس باى او قسم مىخوريد چنان كه براى شما قسم خوردند .
( 3 ) . سوره ابراهيم ، آيهء 21 : براى ما يكسان است چه بىتابى كنيم چه شكيبائى ورزيم .
( 4 ) . سوره ابراهيم ، آيهء 22 : و چون كار به پايان آيد شيطان گويد . . .