روايت آمده است كه انّ اهل الجنّة تحت ظلّ العرش « 1 » و هرچه كه سايه بيفكند آسمان است . و در وصف بهشت در اخبار آمده است كه انّ ترابها من زعفران « 2 » پس معلوم مىشود كه داراى زمين مىباشد و مراد همان آسمانها و زمين است كه جاودان مىباشند .
اگر كسى بگويد : اگر مراد دوام خلود و جاودانگى و ابديت است پس چرا در پايان فرمود :
إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ
« 3 » جواب آنست كه : مراء مىگويد : الّا در اينجا بمعنى غير و سوى است يعنى خالدين فيها ما دامت السّماوات و الأرض سوى ما شاء اللّه تعالى من الخلود و الزّيادة « 4 » پس گويا فرموده است ، به اندازه مدت دنيا در بهشت و يا در جهنم مىمانند مگر آنكه خداوند بيشتر تا حد بىنهايت بخواهد . اين جواب در صورتى درست است كه مراد از آسمانها و زمين ، آسمانها و زمين دنيا باشند نه آخرت . ابن قتيبه در تأييد اين مطلب مىگويد :
اين سخن نظير گفته توست كه مىگوئى لاسكنتك فى هذه الدّار حولا الّا ما شئت « 5 » يعنى مگر آنكه بيشتر از يك سال بخواهم اجازه سكونت به تو بدهم .
جواب دوم آنست كه : الّا براى استثناء است ولى عمل نمىكند مثل اينكه بگوئى لاهجرنّك الّا ان ارى غير ذلك « 6 » و تصميم قطعى دارى كه از او جدا شوى . اين معناى قول ابن عباس است كه مىگويد : الّا ما شاء ربّك و قد شاء ان
هامش
( 1 ) . بهشتيان زير سايه عرش هستند .
( 2 ) . خاك بهشت از زعفران است .
( 3 ) . سورهء هود ، آيهء 107 : مگر آنچه پروردگارت بخواهد
( 4 ) . در آن جاودانه هستند تا وقتى كه زمين و آسمانها هستند مگر خداوند بيشتر يا تا بىنهايت بخواهد .
( 5 ) . تو را ساكن اين منزل نمودم به مدت يك سال مگر اينكه بخواهم .
( 6 ) . از تو جدا خواهم شد مگر آنكه رأى ديگرى برايم پيش آيد .