بهشتيان و دوزخيان دانسته است ؟
جواب : در لغت عرب الفاظى به معناى ابديت به كار مىروند كه منظور دوام است و هيچگاه به موقّت بودن معناى آن الفاظ نشده است . مثلا مىگويند لا افعل كذا ما اختلف اللّيل و النّهار « 1 » يا ما دام السّماء و الارض « 2 » يا ما اطمت الابل « 3 » و منظور آنان اين است كه من هرگز چنين كارى را انجام نمىدهم و توجه به اين ندارند كه آيا اين آن چيز پايان است يا پايانناپذير .
جواب دوّم : خداوند طبق اعتقاد آنان كه آسمانها و زمين را غير قابل زوال و تغيير مىدانستند سخن گفته است .
جواب سوّم : مراد نعمت و عذاب قبر بهشتيان و دوزخيان است نه قيامت . چنان كه در حديث نيز آمده است كه القبر امّا روضة من رياض الجنّة او حفرة من حفرات النّيران « 4 » و كسى كه در باغى از باغهاى بهشت باشد بهشتى است و كسى كه در گودالى از گودالهاى جهنم باشد دوزخى است . پس به اين مناسبت مدت خلود آنها را مقيد به دوام آسمانها و زمين نمود .
جواب چهارم : مراد آسمانها و زمين آخرت است كه مىفرمايد :
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ
« 5 » و آن آسمانها و زمين جاودانه و زوالناپذير است و در بهشت نيز لازم است چيزى باشد كه بر آنها سايه افكند آن سايه يا آسمان است كه خداى تعالى آن را خلق فرموده و يا عرش است چنان كه در
هامش
( 1 ) . تا وقتى كه شب و روز آمد و رفت مىكنند چنين كارى نخواهم كرد .
( 2 ) . تا وقتى كه آسمانها و زمين باقى هستند چنين كارى نخواهم كرد .
( 3 ) . تا وقتى كه شتر
( 4 ) . قبر يا باغى است از باغستانهاى بهشت يا گودالى است از گودالهاى جهنم .
( 5 ) . سورهء ابراهيم ، آيهء 48 : روزى كه زمين به غير زمين تبديل شود و آسمانها