ظاهر را جانشين ضمير قرار نداد تا تكرار آن لازم نيايد ؟
جواب : فايدهء اين تكرار قرار دادن تشبيه در اول جمله است تا با مذمّت آنان به خاطر استمتاع از حظو دنيوى و اشتغال به شهوات زودگذر و روگردانى از تفكّر دربارهء سراى جاودان و طلب سعادت اخروى و تقبيح حالات و صفات آنان اينها را نيز مذمت كرده باشد و اينچنين تشبيهى رساتر است . همان گونه كه تو اگر بخواهى يكى از ستمگران را بر زشتى كارش آگاه كنى مىگوئى : تو مثل فرعون هستى كه به ناحق مىكشت و ظلم مىكرد و فسق مىنمود و تو كارهايى مثل كارهاى او مىكنى . اما اينكه فرمود :
« وَ خُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا »
چون عطف بر ما قبل يعنى تشبيه در آغاز جمله شده است نيازى به آن مقدمه براى تقبيح نبود .
أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ
« 1 » سؤال 389 : اگر حبوط به معناى بطلان ثواب باشد كه فقط در آخرت است و اگر به معناى بطلان منفعت باشد كه اعمال منافقان در دنيا چنين نيست بلكه براى حفظ جان و خون و اموال آنان و اجراى احكام مسلمين در مورد آنها بسيار مفيد است . پس معناى حبوط اعمال آنان در دنيا و آخرت چيست ؟
جواب : منظور از اعمال منافقان ، يا اينكه هم اعمال دينى و هم دنيوى است كه حبوط آن در دنيا به اعمال دنيوى يعنى به كيد و مكر و خدعهء نفاقآميزى برمىگردد كه بوسيلهء آن مىخواهند نور الهى را خاموش و آيات و بينات الهى را مرتفع سازند ولى خداوند اجازه نمىدهد . هر چند كه آنان را ناگوار آيد . و حبوط در آخرت هم مربوط به اعمال دينى مىشود كه به خاطر
هامش
( 1 ) . سورهء توبه ، آيهء 69 : آنها اعمالشان در دنيا و آخرت نابود و باطل گشت .