جواب سوم : معناى آيه اين است كه : و لا تولوا عن هذا الامر پس ضمير نه به رسول صلّى اللّه عليه و آله بلكه به امر برمىگردد .
جواب چهارم : ضمير را بدان جهت تثنيه نياورد تا اسائه ادب از سوى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به ساحت قدس الهى لازم نيايد . يعنى وقتى كه كفّار را از اعراض نهى مىكند بين اسم خود و اسم خداوند هيچ فاصلهاى نينداخته و نام خدا را بر نام خود مقدّم نمايد مستلزم اسائه ادب است . چنان كه روايت شده كه خطيبى مىگفت « من اطاع اللّه و رسوله فقد رشد و من عصاهما فقد غوى » پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود : « بئس خطيب القوم انت . هلّا قلت و من عصى اللّه و رسوله فقد غوى » « 1 »
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ
« 2 »
وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ
« 3 » سؤال 349 : معناى اين آيه كه مىفرمايد : « اگر خداوند در آن خيرى مىديد آنها را مىشنوانيد » چيست ؟
جواب : يعنى اگر خداوند مىدانست كه آنان در آينده تصديق و ايمان خواهند داشت به آنان شنوائى و فهم و قدرت قبول عطا مىكرد يا اينكه مردگان را به سخن درمىآورد تا شهادت به صدق نبوت تو بدهند چنان كه درخواست كرده بودند . برخى گفتهاند : يعنى فهم و بصيرت نصيب آنان مىفرمود و اين حالت را به آنها عطا مىكرد ولى خداوند در آنان خيرى نمىبيند و آنان بواسطه عناد و جحود خود نسبت به حق پس از آنكه حق
هامش
( 1 ) . تو خطيبى بد هستى در ميان قوم ، چرا نگفتى : هركس كه خدا و پيامبرش را سرپيچى كند گمراه شده است .
( 2 ) . سورهء انفال ، آيهء 22 : بدترين جنبندگان نزد خداوند افراد كر و لالى هستند كه انديشه نمىكنند .
( 3 ) . سورهء انفال ، آيهء 23 : و اگر خدا مىدانست در آنان خيرى است به آنان شنوايى عطا مىنمود .