را تكرار فرموده براى آن است كه علت قطع ريشه كافران را بفهماند كه احقاق حق بوده است .
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى
« 1 » سؤال 347 : واضح است كه مؤمنان در جنگ بدر كافران را كشتند و پيامبر بسوى آنها مشتى سنگريزه پرتاب كرد و فرمود : « شاهت الوجوه » « 2 » و هيچ مشركى نماند مگر آنكه قدرى از آن سنگريزه در چشمش قرار گرفت پس گرفتار چشم خود شده و منهزم گرديدند . آنگاه مؤمنان آنها را تعقيب نموده و آنها را كشته و اسير گرفتند . پس چگونه مىفرمايد : شما نكشتيد آنها را و تو آنها را هدف قرار ندادى ؟
جواب : چون سبب اقوى در قتل آنها مدد فرشتگان و قرار گرفتن ترس در دل كافران و تثبيت قلوب و قدم مؤمنان به اذن خداوند بوده است .
خداوند فعل را از آنها سلب نموده و به خود نسبت داده است . يعنى اگر به صورت ظاهر كار شماست ولى در حقيقت از ناحيه من است . پس وظيفهء شما شكر است نه عجب و فخر و همچنين كار رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله به صورت ظاهر كار آن حضرت بوده ولى اثر آن كه مانند كار بشرى نبوده كار پروردگار بوده است . همانطوركه اگر يك گفتار صحيح يا كار ناپسندى از كسى كه تحت فرمان شخصى بالاتر قرار دارد صادر شود مىگويند : هذا ليس قولك و لا فعلك . ( اين گفتار و كردار تو نيست ) .
برخى گفتهاند : معناى
« وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ »
اين است كه تو رعب را در دل دشمنان نيفكندى آنگاه كه سنگريزه بسوى آنها پرتاب كردى بلكه
هامش
( 1 ) . سورهء انفال ، آيهء 17 : پس شما آنان را نكشتيد بلكه خداوند آنها را كشت و تو تير نينداختى هنگامى كه تير انداختى بلكه خداوند تير افكند .
( 2 ) . رويتان زشت و سياه باد .