خداوند ترس در دل آنها افكند . اهل حقيقت نيز در اين آيه و امثال آن از آيات و روايات مباحثى دارند كه اين مختصر گنجايش آن را ندارد و در كتب متصوّفه بطور كامل آمده است .
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَوَلَّوْا عَنْهُ
« 1 » سؤال 348 : چرا در امر به اطاعت خدا و رسول را ذكر نمود ولى در نهى از اعراض و روگردانى ضمير را مفرد ذكر نمود ؟
جواب : همان گونه كه در زبان عربى گاهى اسم مفرد را ذكر كرده و ارادهء تثنيه و جمع مىنمايند ، گاهى ضمير مفرد را ذكر كرده و ارادهء ضمير تثنيه مىنمايند . مثل قول شاعر كه مىگويد : « انعام فلان و معروفه يغشينى الانعام و المعروف لا ينفع مع فلان » « 2 » و خداوند نيز در قرآن مىفرمايد :
« وَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ »
« 3 » يعنى يرضوهما . در اينجا نيز معنى چنين است « و لا تولّوا عنهما » جواب دوّم : ضمير به اعتبار عود به خداوند مفرد ذكر شده چون اصل خداست علاوه بر آنكه اطاعت خدا با اطاعت پيامبر متلازم يكديگر هستند چنان كه خداوند مىفرمايد :
« مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ »
« 4 » و باز مىفرمايد :
إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ »
« 5 » پس اعراض از رسول صلّى اللّه عليه و آله به منزله اعراض از خداست پس به ذكر رسول اكتفا فرمود .
هامش
( 1 ) . سورهء انفال ، آيهء 20 : اى كسانى كه ايمان آوردهايد از خدا و رسولش اطاعت كنيد و از او روى برنگردانيد .
( 2 ) . لطف و احسان فلانى مرا فراگرفته است ولى لطف و احسان تا وقتى كه او باشد بىفائده است .
( 3 ) . سورهء توبه ، آيهء 62 : و خدا و رسولش بيشتر حق دارند كه آنان را راضى نمايند .
( 4 ) . سورهء نساء ، آيهء 80 : و هركس از رسول اطاعت نمايد همانا از خدا اطاعت كرده است .
( 5 ) . سورهء فتح آيهء 10 : همانا كسانى كه با تو بيعت مىكنند با خدا بيعت مىنمايند .