الّا قليلا منكم كانوا يهتدون بعقولهم الى معرفة اللّه تعالى و توحيده .
يعنى اگر فضل و رحمت الهى نبود و ارسال رسولان صورت نمىگرفت شما در كفر و ضلالت از شيطان پيروى مىكرديد مگر اندكى كه به عقول خويش به معرفت و توحيد الهى هدايت مىشديد مثل قس بن ساعده و ورقة بن نوفل و امثال اين دو قبل از بعثت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله كه هدايت عقلى شده بودند .
سؤال 174 : در صورتى كه نبودن فضل و رحمت خاصه الهى يعنى ارسال رسولان موجب تبعيّت و پيروى از شيطان باشد ، خود رسولان و پيامبران نيز بايستى از شيطان پيروى كنند ، چرا كه به سوى آنها رسول و پيامبرى نيامده است و آنان هرگز از شيطان پيروى نكردهاند .
جواب : اوّلا : قبول نداريم كه براى پيامبران رسول فرستاده نشده است زيرا خود فرشته وحى رسول خداوند است كه به سوى پيامبران اعزام شده است . و ثانيا : فضل و رحمت خداوند نسبت به امّت از طريق ارسال رسولان صورت مىگيرد يعنى عامّه مردم در صورت نبودن رسولان به گمراهى و تبعيّت از شيطان مىافتادند . ولى در مورد خود پيامبران لفظ آيه به ظاهر خود باقى است و آن اينكه : اگر فضل و رحمت الهى بر شما انسانها نبود همگى به جز تعداد اندكى ( يعنى پيامبران ) از شيطان پيروى مىكرديد .
سؤال 175 : اين آيه مقتضى وجود فضل و رحمتى است كه مانع از تبعيت اكثر مردم از شيطان باشد با اينكه در واقع اكثر مردم كافر هستند و لذا پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود : الاسلام فى الكفر كالشّعرة البيضاء فى الثّور الاسود . « 1 » جواب : اين آيه در خصوص مؤمنان است نه عموم مردم جهان . ( يعنى
هامش
( 1 ) . اسلام در ميان كفرپيشگان مثل مويى سفيد در بدنى گاوى سياه است .