است و به همين سبب هم مثاب بخير و معاقب بشرّ مىباشد .
4 - قول بوعد و وعيد يعنى خداوند در وعد و وعيد خود در پاداش مثوبات و كيفر كبائر صادق است . خلف خداوند از وعد مستوجب نقص اوست و همچنين است خلف از وعيد مگر آنكه قلم عفو بر سياههء گناهان كسى بكشد . مرتكب كبائر هم باندازهء گناهش عقاب و نسبت بايمان و جنبهء خير خود ثواب مىيابد ، پس مخلّد در عقاب نيست .
5 - امر بمعروف و نهى از منكر .
از مبانى مهمّ معتقدات معتزله قول بسلطهء عقل و قدرت آن در معرفت نيك از بد هست ، در موردى كه شرع سخنى از آن نگفته باشد . معتزله ميگفتند از صفات و خواص هرچيز خوبى و بدى آن در نزد عقل آشكار است و اين تميز خطا از صواب براى همه ميسر مىباشد پس ملاك خوبى و بدى فقط امر و نهى شرعى نيست .
معتزله ايمان را معرفت بقلب و اقرار بلسان و عمل بجوارح ميدانند و ميگويند هرچه بر اعمال خير آدمى افزوده شود بر ايمان او هم به همان نسبت افزوده خواهد شد و هرچه عصيان افزايش يابد و كارهاى نابهنجار فزونى گيرد از ايمان هم به همان ميزان كاسته ميگردد . در اين باب فرقى معتقد بودند كه ايمان فقط بقلب است و بعضى آن را تصديق بقلب و اقرار بلسان ميدانستند .
مهمترين دورهء ترقى معتزله از آغاز قرن دوم تا وسط قرن سوم بود . اينان دعاتى داشتند كه در تمام ممالك اسلامى پراگنده بودند و مقالات آنانرا نشر ميدادند و چون نخستين خلفاى عباسى تا الواثق باللّه ( 227 - 232 ) غالبا طرفدار عقايد آنان بودند ، و علاوه بر اين در همين دوره آزادى افكار و عقايد و توجه بعلوم عقلى نسبة وجود داشت ، معتزله در اين دوره در نهايت قدرت بودند و در غالب امور دخالت داشتند و برخى از متعصبان آنان ببهانههايى از قبيل امر بمعروف و دفاع از عقيدهء خلق قرآن مزاحم مخالفان خود ميشدند چنان كه در نتيجهء همين سختگيريها محدّثين قوتى گرفتند و فرق متعصبى مانند حنابله و اشاعره ظهور نمودند .
معتزله بر رويهم به دو دستهء بزرگ تقسيم ميشوند : دستهيى كه در بصره مشغول نشر تعاليم خود بودند و دستهيى ديگر كه چندى بعد در بغداد متمركز گرديدند .
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 56
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٥٦