از دستهء نخستين و اصل بن عطا و عمرو بن عبيد از همه قديمترند . و اصل بن عطا از موالى بود كه بسال 80 هجرى در مدينه متولد شد و بعد ببصره رفت و در مجلس درس حسن بصرى حاضر شد . وفات او در سال 131 هجرى اتفاق افتاد . وى خطيبى بليغ و سخنورى نيرومند و مردى متقى و پرهيزگار بود و تأليفاتى نيز داشت . عمرو بن عبيد نيز از موالى بود و در حلقهء درس حسن بصرى حاضر ميشد . وفاتش در سال 145 هجرى اتفاق افتاد و او نيز مردى پرهيزگار و دانشمند و صاحب تأليف و تصنيف بود .
اين دو مؤسس واقعى مكتب بصرهاند و از جانشينان معروف آنان در آن شهر عثمان الطويل ، حفض بن سالم ، ابو بكر الاصمّ ، ابو الهذيل العلّاف ( 131 - 235 ) و ابو اسحاق ابراهيم بن سيّار نظّام ( متوفى بسال 221 ) و ابو عثمان عمرو بن بحر جاحظ ( متوفى بسال 255 ) و ابو على جبّائى ( 235 - 303 ) و پسرش ابو هاشم جبّائى ( متوفى بسال 321 ) . شاخهء بغداد بوسيلهء يكى از تربيتيافتگان مكتب بصره بنام بشر بن المعتمر ( متوفى در حدود سال 210 ) كه ببغداد انتقال يافته بود شروع شد و بعد ازو از مشاهير ائمهء معتزله در اين شهر كه غالبا در دستگاه بنى العباس صاحب نفوذ و اثر بسيار بودند عيسى بن صبيح معروف به ابو موسى المردار ( متوفى در حدود 226 ) و قاضى احمد بن ابى دؤاد ( متوفى بسال 240 ) و ثمامة بن اشرس النميرى ( متوفى بسال 213 ) و ابو الحسن عبد الرحيم بن محمد الخيّاط ( متوفى بسال 290 ) و ابو القاسم البلخى را ميتوان ذكر كرد .
معتزله بحدود بيست فرقه منقسم گرديدند « 1 » كه هريك بموارد خاصى از معتقدات
هامش
( 1 ) - اسامى اين فرق عبارتست از : واصليه پيروان و اصل بن عطا - عمرويه پيروان عمرو بن عبيد ابن باب - هذليه اتباع ابى الهذيل محمد بن الهذيل المعروف بالعلاف - نظاميه اتباع نظام - اسواريه اتباع على الاسوارى - معمريه اتباع معمر بن عباد السلمى . بشريه اتباع بشر بن المعتمر - هشاميه اتباع هشام بن عمر الفوطى - مرداريه اتباع ابو موسى المردار - جعفريه پيروان جعفر بن حرب الثقفى ( متوفى بسال 234 ) - جعفريه اتباع جعفر بن مبشر همدانى ( متوفى بسال 236 ) - اسكافيه اتباع محمد بن عبد اللّه الاسكافى ( متوفى بسال 240 ) - ثماميه اتباع ثمامة بن اشرس - جاحظيه اتباع جاحظ بصرى - شحاميه اتباع ابو يعقوب يوسف بن عبد اللّه بن اسحق الشحام معاصر الواثق - خياطيه اتباع ابو الحسن الخياط - كعبيه اتباع ابو القاسم عبد اللّه بن احمد بن محمود البلخى معروف به الكعبى ( متوفى بسال 319 ) - جبائيه اتباع ابو على جبائى - بهشميه اتباع ابو هاشم جبائى .